Qirqqiz qalʼasi

Tarixi va farazlar

Qirqqiz qalʼasi Termizning sharqiy chekkasida, Sulton Saodat majmuasidan uncha uzoq boʻlmagan joyda saqlangan. Inshoot IX–X asrlarda, Somoniylar davrida qurilgan va keyingi asrlarda bir necha bor qayta tiklangan deb hisoblanadi. Oʻrta asrlarda u shahar devorlaridan tashqarida turgan.

Binoning asl vazifasi hanuzgacha maʼlum emas. Tadqiqotchilar uni shahar tashqarisidagi saroy (koʻshk), soʻfiylar xonaqohi, karvonsaroy yoki qizlar oʻqiydigan madrasa boʻlgan, deb turlicha taxmin qiladi. Mahalliy aholi orasida bu yer mintaqadagi ilk qizlar maktabi boʻlgan degan qarash keng tarqalgan. XX asrgacha xalq bu joyni “Shahri Somon” deb ham atagan.

Tuzilishi

Bino deyarli kvadrat tarhli — taxminan 54 × 55 metr, dunyo tomonlariga qaratib qurilgan. Tashqi devorlarining qalinligi 2–2,5 metr, burchaklari yoʻgʻon minoralar bilan mustahkamlangan. Toʻrt tomonining har birida kirish darvozasi boʻlgan. Ichkarida yoʻlaklar bilan bogʻlangan 50 dan ortiq xona va markazda 11,5 × 11,5 metrli hovli (yoki gumbazli zal) joylashgan. Devorlar 30 × 30 santimetrli xom gʻishtdan, ravoq va gumbazlar esa xuddi shu oʻlchamdagi pishiq gʻishtdan terilgan. Gumbazlarning turli xillari — kesishgan ravoqlarga tayangan gumbazlar ham shu yerda uchraydi.

Rivoyatlar

Qalʼa nomi “qirq qiz” degani. Bir rivoyatga koʻra, bu yerda dostonlardagi qahramon qiz Guloyim va uning qirq dugonasi yashab, dushman hujumlarini qaytargan. Boshqa bir rivoyatda qirq xotini boʻlgan hukmdor qirq birinchisiga uylanmoqchi boʻlganda, qarshilik qilgan xotinlarini shu qalʼaga qamab qoʻygani hikoya qilinadi.