Toshkent yaqinidagi Bogʻistonda tugʻilib, Samarqandda yashagan XV asr naqshbandiya shayxi. Temuriylar davrida Movarounnahrning siyosiy va maʼnaviy hayotida yetakchi oʻrin tutgan, katta yer-mulk egasi va homiy.
Asl ismi Nosiriddin Ubaydulloh ibn Mahmud. U 1404-yil martida Toshkent yaqinidagi Bogʻiston qishlogʻida (bugungi Toshkent viloyati hududida), dehqonchilik va savdo bilan shugʻullangan oilada tugʻilgan; ona tomondan mashhur shayx Umar Bogʻistoniy avlodiga mansub edi. Toshkent va Samarqandda tahsil olgan, soʻng Hirotda Bahouddin Naqshbandning shogirdi Yaʼqub Charxiydan tariqat odoblarini oʻrgangan. «Ahror» — «hur», yaʼni «ozod» soʻzining koʻpligi: tasavvufda nafs va dunyo asiridan xalos boʻlganlarga nisbatan qoʻllanadi.
Toshkentga qaytgach, u dehqonchilik bilan shugʻullanib, qisqa vaqtda katta yer-mulk va savdo karvonlari egasiga aylandi; daromadining katta qismini vaqflarga, muhtojlarga yordamga va xalq soliqlarini toʻlashga sarflagan. 1451-yilda temuriy Abu Said Mirzoning Samarqandni egallashini qoʻllab-quvvatlagan va shundan soʻng Samarqandga koʻchib kelgan.
Shayx va siyosatchi
Keyingi qariyb qirq yil davomida Xoʻja Ahror Movarounnahrning eng nufuzli shaxslaridan biri boʻldi. Odatda soʻfiylar siyosatdan uzoq turishni afzal koʻrgan, u esa hukmdorlar bilan muloqotni xalq manfaatini himoya qilish vositasi deb bilgan: oddiy fuqarolar uchun soliq yengilliklariga erishgan, taxt talashgan temuriy shahzodalarni bir necha bor yarashtirgan. Uning davrida naqshbandiya tariqati mintaqada eng keng tarqalgan tariqatga aylandi. Abdurahmon Jomiy unga «Tuhfat ul-ahror» dostonini bagʻishlagan, Alisher Navoiy ham uni hurmat bilan tilga olgan; uning «Volidiya» risolasini Bobur keyinchalik turkiy sheʼrga solgan. Xoʻja Ahror 1490-yilda Samarqand yaqinidagi Kamongaron qishlogʻida vafot etgan.
Xoʻja Ahror majmuasi
Shayx Samarqandda, oʻz xonaqohi yonida dafn etilgan. 1630–1636-yillarda Buxoro vaziri Nodir devonbegi qabr yonida madrasa va qishki-yozgi masjid qurdirdi; madrasa peshtoqi RegistondagiSherdorni eslatadi. Rivoyatga koʻra, mashhur «Usmon Qurʼoni» uzoq vaqt shu madrasada saqlangan. Qayta taʼmirlangan majmua Samarqandning janubiy qismida joylashgan va shahardagi asosiy ziyoratgohlardan biri hisoblanadi.
1404-yilda Kastiliya qiroli Enrike III ning elchisi Rui Gonsales de Klavixo Amir Temur huzuriga keldi. Elchilar Termizda Amudaryodan kechib oʻtdi, Boysun togʻlaridagi «Temir darvoza» darasi va Kesh (Shahrisabz) orqali sentabr oyida Samarqandga yetib keldi. Klavixo kundaliklarida Samarqand atrofidagi bogʻlardagi qabul marosimlari, ziyofatlar, bozorlar, qurilib bitmagan Oqsaroy va Bibixonim jome masjidini batafsil tasvirlagan. Elchilar noyabrda qaytib ketishdi, oradan koʻp oʻtmay — 1405-yil fevralida Temur Oʻtrorda vafot etdi. Klavixoning kitobi Temur davri Movarounnahri haqidagi eng jonli Yevropa manbalaridan biri hisoblanadi.
Samarqand hokimi Mirzo Ulugʻbek ilm-maʼrifatga katta eʼtibor qaratib, uchta madrasa qurdirdi. 1417-yilda qurilgan Buxorodagi madrasa Markaziy Osiyoda saqlanib qolgan eng qadimgi madrasalardan biri; uning eshigiga «Ilm olish har bir musulmon erkak va ayolning burchidir» degan hadis bitilgan. 1417–1420-yillarda Samarqandning Registon maydonida qurilgan madrasa oʻz davrining yirik universitetiga aylandi: bu yerda ilohiyot bilan birga matematika va astronomiya oʻqitilgan, manbalarga koʻra Ulugʻbekning oʻzi ham dars bergan. 1433-yilda Gʻijduvonda uchinchi madrasa barpo etildi. Uchala bino ham bugungacha saqlangan va tomosha qilish uchun ochiq.
1424–1428-yillarda Samarqand yaqinidagi Koʻhak (Choʻponota) tepaligida Mirzo Ulugʻbek rasadxona qurdirdi. Diametri 46 metrga yaqin uch qavatli silindrsimon bino ichida radiusi 40 metrdan ortiq ulkan sekstant — oʻsha davrdagi eng katta astronomik asbob oʻrnatilgan edi. Bu yerda Gʻiyosiddin Koshiy, Qozizoda Rumiy, Ali Qushchi va Ulugʻbekning oʻzi kuzatuvlar olib borgan; natijada 1018 yulduz oʻrni keltirilgan «Ziji Koʻragoniy» jadvallari tuzildi. 1449-yilda Ulugʻbek oʻldirilgach, rasadxona vayron qilindi. 1908-yilda arxeolog Vasiliy Vyatkin sekstantning yerosti qismini topdi; bugun uning ustida muzey ishlaydi.
Jizzax yaqinida, Sangzor daryosi Molguzar va Nurota togʻlari orasini kesib oʻtgan tor darada qadimdan Samarqand vohasini dasht bilan bogʻlovchi yoʻl oʻtgan. Bu darani XIX asr sayyohlari «Temur darvozasi» deb atagan, mahalliy nomi — Ilonoʻtdi. Qoyalarga oʻyilgan forscha bitiklardan biri Mirzo Ulugʻbekning «moʻgʻullar yurti»ga yurishdan eson-omon qaytganini (1425) qayd etadi. Boshqasi 1571–1572-yillarga oid boʻlib, Abdullaxon qoʻshini Turkiston, Toshkent va Fargʻonadan kelgan «400 ming kishilik» lashkarni yenggani haqida — bu raqam bitik muallifining daʼvosi. Bugun dara orqali Toshkent–Samarqand avtomobil va temir yoʻli oʻtadi.
