Hirotda yashab ijod qilgan XV–XVI asr musavviri, Sharq miniatyura sanʼatining eng buyuk ustasi sifatida eʼtirof etiladi. Oʻzbekistonda uning nomi bilan Toshkentdagi bogʻ-muzey, Buxorodagi sanʼat muzeyi va Milliy rassomlik va dizayn instituti ataladi.
Kamoliddin Behzod taxminan 1450–1455-yillarda Hirotda tugʻilgan va yoshligida yetim qolgan; manbalarga koʻra, uni rassom Mirak Naqqosh tarbiyalagan. U temuriy sulton Husayn Boyqaro saroyida ijod qilib, Alisher Navoiyning homiyligidan bahramand boʻlgan va Hirotdagi saroy kutubxonasi — kitob ustaxonasining boshligʻi boʻlgan. Behzod Oʻzbekiston hududida yashamagan; uning hayoti Hirot va Tabriz bilan bogʻliq. 1507-yilda Hirotni Shayboniyxon egallagach ham shaharda qolgan, Safaviylar davrida, 1522-yilda shoh Ismoil uni Tabrizdagi shoh kutubxonasiga boshliq etib tayinlagan. U 1535 yoki 1536-yilda vafot etgan; vafot etgan joyi manbalarda Hirot yoki Tabriz deb koʻrsatiladi.
Miniatyura sanʼatining choʻqqisi
Behzod anʼanaviy miniatyurani yangi bosqichga koʻtardi: kompozitsiyalarida harakat, inson qiyofasi va kayfiyatining individualligi, ranglarning nozik uygʻunligi paydo boʻldi. Uning imzosi aniq qoʻyilgan yagona qoʻlyozma — Saʼdiyning «Boʻston»i (1488) boʻlib, hozir Qohiradagi Milliy kutubxonada saqlanadi; undagi «Yusufning vasvasaga solinishi» miniatyurasi eng mashhur asarlaridan biri. Koʻplab boshqa asarlar — Nizomiy «Xamsa»si, Attor «Mantiq ut-tayr»i nusxalari uchun ishlangan suratlar, Husayn Boyqaro va Muhammad Shayboniyxon portretlari unga nisbat beriladi, ammo ularning muallifligi bahsli. Uning uslubi keyinchalik Buxoro, Safaviy va Boburiylar miniatyura maktablariga katta taʼsir koʻrsatgan.
Oʻzbekistondagi xotirasi
Behzod oʻzbek madaniyatida temuriylar davri sanʼatining ramzi sifatida ulugʻlanadi. 1982-yilda Buxoroda Kamoliddin Behzod nomidagi tasviriy sanʼat muzeyi ochilgan, 1997-yilda Toshkentda Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti tashkil topgan. Toshkentda uning nomidagi yodgorlik bogʻ-muzeyi bor, Fargʻonadagi markaziy koʻchalardan biri ham uning nomini oladi.
1494-yil iyunida Fargʻona hokimi Umarshayx Mirzo Axsi qalʼasida jarlik ustidagi kabutarxona qulab, halok boʻldi. Uning oʻgʻli — 1483-yilda Andijonda tugʻilgan Zahiriddin Muhammad Bobur oʻn bir yoshida Andijonda taxtga oʻtirdi; «Boburnoma» shu voqea bilan boshlanadi. Keyingi yillar Samarqand uchun kurash bilan oʻtdi: Bobur shaharni ikki marta qisqa muddatga egalladi, biroq Muhammad Shayboniyxonga yutqazib, 1504-yilda Kobulga ketdi. 1526-yilda Panipat jangida gʻalaba qozonib, Hindistonda Boburiylar saltanatiga asos soldi. Andijondagi Bobur milliy bogʻida «Bobur va jahon madaniyati» muzeyi va shoirning ramziy maqbarasi bor.
Dashti Qipchoq oʻzbeklarining xoni Abulxayrxonning nabirasi Muhammad Shayboniyxon 1500-yilda Samarqandni oldi va bir necha yil ichida Buxoro, Toshkent, Fargʻona, 1507-yilda esa Hirotni egallab, Temuriylar hukmronligiga barham berdi. U 1510-yilda Marv yaqinida Eron shohi Ismoil Safaviy bilan jangda halok boʻldi, ammo sulola XVI asr oxirigacha Movarounnahrni boshqardi. Avval Samarqand, keyin Buxoro poytaxt boʻldi. Shayboniylar davrida Buxoroda Mir Arab, Koʻkaldosh, Abdullaxon madrasalari, savdo toqlari va karvonsaroylar qurildi, koʻplab sardobalar va koʻpriklar barpo etildi. «Oʻzbek» atamasining mintaqada keng tarqalishi ham shu davr bilan bogʻliq.
1511-yilda chingiziy Ilbars va Balbars boshchiligidagi oʻzbek urugʻlari Xorazmni egallab, Arabshohiylar sulolasiga asos soldi. Dastlab poytaxt Vazir va Koʻhna Urganch (bugun Turkmaniston hududida) boʻlgan; Amudaryo oʻzanining oʻzgarishi va siyosiy sabablar bilan Arab Muhammadxon davrida (1602–1621) poytaxt uzil-kesil Xivaga koʻchdi. Shundan buyon davlat Yevropa manbalarida Xiva xonligi deb ataladi, aholi esa uni Xorazm deb atagan. Xonlik Amudaryo quyi oqimidagi sugʻoriladigan yerlar, Qoraqum choʻlidagi turkman qabilalari va Orol boʻyidagi qoraqalpoqlarni oʻz ichiga olgan. U 1873-yilda Rossiya protektoratiga aylandi va 1920-yilgacha mavjud boʻldi.
