Samarqand shahri

Bugungi Samarqand

Samarqand Zarafshon vodiysida, daryoning chap sohilida, dengiz sathidan taxminan 700 metr balandlikda joylashgan. U Samarqand viloyatining maʼmuriy markazi va viloyatga boʻysunuvchi shahar: viloyat hokimligi, viloyat kengashi, sudlar va hududiy idoralarning aksariyati shu yerda. Tarixiy markaz 2001-yildan YUNESKO Butunjahon merosi roʻyxatida «Samarqand — madaniyatlar chorrahasi» nomi bilan turadi, ammo shahar ochiq osmon ostidagi muzey emas: bu yerda yuz minglab odam yashaydi, oʻqiydi va ishlaydi.

Iqlimi quruq, keskin kontinental: yozi issiq va deyarli yomgʻirsiz, qishi qisqa va oʻzgaruvchan. 1991–2020-yillar meʼyoriga koʻra yanvarning oʻrtacha harorati +2,3 °C, iyulniki +27,2 °C; yillik yogʻin 380 mm atrofida boʻlib, asosiy qismi qish oxiri va bahorga toʻgʻri keladi. Sayohat uchun eng yoqimli oylar — aprel–may va sentabr–oktabr.

Shahar tuzilishi va mahallalar

Samarqand hozir tumanlarga boʻlinmaydi: shahar 215 ta mahalla fuqarolar yigʻinidan iborat, tarkibiga Kimyogarlar, Farhod va Xishrav shaharchalari ham kiradi. Sharqdagi eski shahar Registon, Bibixonim va Siyob bozori atrofida tor koʻchali, hovli-uyli anʼanaviy mahallalarni saqlab qolgan. 1868-yildan keyin uning gʻarbida keng xiyobonli, rejali «yangi shahar» qurildi — Universitet xiyoboni va uning atrofidagi Rossiya imperiyasi davri binolari hamon markaz qiyofasini belgilaydi. Shimolda qadimiy Afrosiyob tepaliklari, undan narida aeroport joylashgan; sovet davrida shahar koʻp qavatli mavzelar hisobiga kengaydi.

Shaharning sharqiy chekkasida 2022-yilda «Silk Road Samarqand» turistik majmuasi ochildi: mehmonxonalar, kongress zali va qadimiy shahar ruhida qurilgan «Boqiy shahar» shu yerda. Yangi bosqich 2026-yil 8-avgustda boshlandi: Oliy Majlis Senati Samarqand tumanini tugatib, shaharga 17 226,5 gektar yer qoʻshish toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Natijada shahar hududi taxminan 11,8 ming gektardan 29 ming gektarga yaqinlashadi, aholisi esa 880 ming kishi atrofida boʻlishi kutilmoqda. Islohot juda yangi, shuning uchun quyidagi aholi va maydon raqamlari kengayishgacha boʻlgan holatga tegishli.

Aholisi va tillari

Rasmiy statistikaga koʻra, 2026-yil 1-yanvar holatida Samarqandda 605,8 ming kishi doimiy yashagan (2021-yilda — 551,7 ming). Shahar azaldan koʻp millatli: oʻzbeklar va tojiklar bilan bir qatorda ruslar, armanlar, tatarlar, koreyslar, eroniylar, ukrainlar va boshqa xalqlar vakillari yashaydi. Davlat tili — oʻzbek tili, biroq koʻchada tojik va rus tillari ham keng yangraydi; koʻplab samarqandliklar ikki-uch tilda bemalol gaplashadi.

Viloyat ham mamlakatdagi eng koʻp aholili hudud: 2026-yilda oʻtkazilgan aholini roʻyxatga olishning dastlabki natijalariga koʻra, Samarqand viloyatida 4,4 milliondan ortiq kishi yashaydi.

Taʼlim va ilm

Samarqand — mamlakatning yetakchi universitet shaharlaridan biri. Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti 1927-yilda ochilgan Oliy pedagogika institutidan boshlanadi; Samarqand davlat tibbiyot universiteti 1930-yildan faoliyat yuritadi. Shuningdek, chet tillar instituti, arxitektura-qurilish universiteti hamda «Ipak yoʻli» turizm va madaniy meros xalqaro universiteti bor. Shaharda Fanlar akademiyasining Arxeologiya instituti joylashgan — u Afrosiyob va butun Zarafshon vodiysi qadimiyatlarini oʻrganishning asosiy markazi.

Iqtisodiyot va turizm

Shahar viloyat iqtisodiyotining tayanchi. Viloyat statistika boshqarmasi maʼlumotiga koʻra, aholi jon boshiga sanoat mahsuloti ishlab chiqarish boʻyicha Samarqand viloyatda birinchi oʻrinda, viloyatdagi bozor xizmatlarining chorakdan koʻprogʻi (26,2 %) ham shaharga toʻgʻri keladi. Sanoatda avtobus va yuk mashinalari chiqaradigan SamAvto zavodi, kimyo, oziq-ovqat, vinochilik va toʻqimachilik korxonalari ajralib turadi; ipak gilam toʻqish, kashtachilik, kulolchilik kabi hunarlar esa mehmonlar uchun ochiq ustaxonalarda davom etmoqda.

Turizm — eng tez oʻsayotgan soha. Samarqand 2022-yil sentabrida Shanxay hamkorlik tashkiloti sammitini, 2025-yil oktabr–noyabrida YUNESKO Bosh konferensiyasining 43-sessiyasini, 2026-yil sentabrida esa 46-Jahon shaxmat olimpiadasini qabul qildi. 1997-yildan buyon har ikki yilda Registonda «Sharq taronalari» xalqaro musiqa festivali oʻtkaziladi.

Transport

Samarqand xalqaro aeroporti markazdan 6 km shimolda joylashgan va mamlakatdagi ikkinchi yirik aeroport hisoblanadi. Temir yoʻl vokzalidan «Afrosiyob» tezyurar poyezdlari Toshkentga taxminan ikki soatda, Buxoroga esa bir yarim soatcha yetib boradi; shahar orqali Xiva yoʻnalishidagi va xalqaro poyezdlar ham oʻtadi. Avtomobilda M39 yoʻli Toshkent va Termiz tomonga, M37 esa Buxoro tomonga olib boradi; Tojikiston chegarasigacha 35 km chamasi.

Shahar ichida 2017-yildan zamonaviy tramvay (ikki liniya), avtobuslar va arzon taksilar qatnaydi. 2026-yil avgust holatiga 23 yoʻnalishda 250 dan ortiq avtobus ishlagan, park 500 taga yetkazilishi rejalashtirilgan; shahar avtobuslariga endi shahar chegarasidan 12 km gacha chiqishga ruxsat berilgan.

Tarixga qisqa nazar

Shahar shimoldagi Afrosiyob tepaligidan boshlangan: arxeologlar uning paydo boʻlishini mil. avv. VIII–VII asrlarga olib boradi, ammo aniq sana hamon bahsli. Antik mualliflar uni Marakanda deb atagan, mil. avv. 329-yilda uni Iskandar Zulqarnayn egallagan. Soʻgʻd poytaxti Buyuk ipak yoʻlining eng boy bekatlaridan biri edi; 712-yilda arablar keldi, soʻngra Somoniylar va Qoraxoniylar hukmronlik qildi. 1220-yilda Chingizxon qoʻshini shaharni vayron etdi, 1370-yildan esa Samarqand Amir Temur saltanatining poytaxtiga aylandi: Goʻri Amir, Bibixonim, Shohi Zinda va Ulugʻbek rasadxonasi — oʻsha davr merosi, Registon ansambli esa XV–XVII asrlarda shakllangan.

XVI–XIX asrlarda shahar Buxoro xonligi, keyin amirligi tarkibida boʻldi. 1868-yilda uni Rossiya qoʻshinlari egalladi, 1888-yilda bu yerga Kaspiyorti temir yoʻli yetib keldi. 1925–1930-yillarda Samarqand Oʻzbekiston SSR poytaxti boʻlgan. Mustaqillik yillarida obidalar taʼmirlandi, 2007-yilda shaharning 2750 yilligi nishonlandi. Batafsil tarix — «Tarix» boʻlimida.