Ishratxona maqbarasi

«Shodlik uyi»mi yoki maqbara?

«Ishratxona» forscha «shodlik, ishrat uyi» degani. XIX asr Samarqand xalq ogʻzaki ijodida Amir Temur shu yerda ishqiy uchrashuvdan soʻng saroy qurishni buyurgani haqida rivoyat bor. Boshqa bir rivoyatga koʻra, maqbara sifatida qurilayotgan bino goʻzalligi Temurni hayratga solgan va u «Bu shodlik uyi boʻlsin, maqbarani boshqa joyda quringlar!» degan. Biroq Temur bino qurilishidan yarim asr oldin vafot etgan, shuning uchun bu hikoyalar faqat afsona. Baʼzi mualliflar nomni arabcha «ashrat» — «oʻn» soʻzidan, yaʼni «Oʻn xona» deb izohlashni taklif qiladi, ammo bunga hujjatli dalil yoʻq.

Arxeolog V. L. Vyatkin topgan 1464-yilgi vaqf hujjatiga koʻra, binoni Temuriy hukmdor Sulton Abusaidning xotini Habiba Sulton begim yoshligida vafot etgan qizi Xovand Sulton begim qabri ustiga qurdirgan. Hujjatda u «Xoʻja Abdi Darun mozori yonidagi feruza gumbazli bino» deb ataladi. Keyinchalik sakkiz qirrali keng sagʻana sulolaviy dahmaga aylanib, bu yerga 23 ayol va bola dafn etilgan.

Meʼmorchiligi va taqdiri

Binoning markazida baland xochsimon zal boʻlgan, uning ustida nafis boʻgʻizga oʻrnatilgan feruza gumbaz qad koʻtargan. Ikki yonida ikki qavatli yordamchi xonalar va motam masjidi joylashgan, masjiddan zinapoya ostdagi sagʻanaga tushgan. Baland peshtoq ikki qavatli ravoqchalar bilan bezatilgan, ichkarida koʻp miqdorda zarhal va naqsh ishlatilgan. Zal shifti oʻzaro kesishuvchi ravoqlar va qalqonsimon bagʻallar tizimidan iborat — XV asr meʼmorchiligidagi eng murakkab yechimlardan biri sifatida tilga olinadi.

XVII asrda Registonda yangi madrasalar qurilayotganda Ishratxonaning marmar panellari koʻchirib ketilgan. Gumbaz va baland boʻgʻiz esa nisbatan yaqinda — 1903-yilgi zilzilada qulagan; uning asl koʻrinishi 1872-yilgi suratdan maʼlum. 1939–1940-yillarda M. Ye. Masson va G. A. Pugachenkova olib borgan qazishmalarda bino chuqur poydevorga qurilgani aniqlangan va sagʻanadan ayollar dafnlari topilgan. Bugun Ishratxona gumbazsiz, yarim vayrona holda turibdi, biroq qolgan devorlar ham uning oʻtmishdagi ulugʻvorligidan dalolat beradi.