Oqsaroy maqbarasi

Sirli maqbara

Oqsaroy («Oq saroy») Goʻri Amirdan bir necha oʻn metr janubi-sharqda, tor koʻcha ichida joylashgan. Bino qachon va kim uchun qurilgani haqida aniq yozma maʼlumot saqlanmagan. Mashhur sharqshunos M. Ye. Masson uni Ulugʻbekning oʻldirilishiga aloqador boʻlgan oʻgʻli Abdullatif uchun qurilgan deb taxmin qilgan: otasining qotili sifatida u Goʻri Amirga dafn etilishi mumkin emas edi. Boshqa tadqiqotchilar meʼmoriy uslub va bezaklar Ishratxonaga juda yaqinligini taʼkidlab, maqbarani XV asrning 60–70-yillariga, Sulton Abusaid davriga nisbat beradi va uni shu oila erkaklarining sulolaviy qabristoni boʻlgan deb hisoblaydi. Registon ansambli direksiyasi ham obidani 1460–1470-yillarda qurilgan, soʻnggi Temuriylarning erkaklar dahmasi sifatida taʼriflaydi. Uni Shahrisabzdagi Amir Temurning mashhur Oqsaroy saroyi bilan adashtirmang: nomlari bir xil boʻlsa-da, bular butunlay boshqa-boshqa obidalar.

Meʼmorchiligi va bezagi

Bino toʻrtburchak, bir gumbazli: markazda xochsimon zal, kirish tomonida uchta xona joylashgan. Zal gumbazi baland silindrsimon boʻgʻizga tayangan, uning asosini oʻzaro kesishuvchi ravoqlar va qalqonsimon bagʻallar tashkil etadi. Tor zinapoyali yoʻlak marmar bilan qoplangan sakkiz qirrali sagʻanaga olib tushadi; u yerdagi qabrlar kimga tegishli ekani nomaʼlum.

Oqsaroyning eng katta boyligi — ichki bezak. Devor tagidagi panel mayda koshin mozaikasi bilan qoplangan, devorlar, bagʻallar va gumbaz esa kundal uslubida, koʻp miqdorda oltin ishlatib bezatilgan. Manbalarda bitta ravoqdagi naqshlarda bir-birini takrorlamaydigan oltmish yettita gul shakli sanab oʻtiladi. Tashqi tarz esa deyarli bezaksiz: tashqi gumbaz va uning boʻgʻizi oxiriga yetkazilmagan koʻrinadi, shu bois ichkariga kirgandagi farq yanada hayratlanarli.

Vayronadan tiklanishgacha

1871–1872-yillarda nashr etilgan «Turkiston albomi» suratlarida Oqsaroy jiddiy shikastlangan holda koʻrinadi. 1924–1925-yillardagi konservatsiya uni butunlay qulashdan saqlab qoldi, ammo bino XXI asr boshigacha yarim vayrona turdi. 2007-yilda maqbara xususiy mablagʻlar hisobiga taʼmirlanib, sayyohlar uchun ochildi.