Toyloq tumani

Joylashuvi va tabiati

Toyloq tumani Samarqanddan sharq va janubi-sharqda, Zarafshon vodiysining eng serhosil qismida joylashgan. Rasmiy statistikaga koʻra, maydoni 277 km², aholisi 231 ming kishi — har kvadrat kilometrga 830 dan ortiq odam toʻgʻri keladi, bu viloyat tumanlari orasida eng yuqori koʻrsatkich. Janub va sharqda Urgut tumani bilan, shimolda Zarafshon orqali Jomboy va Bulungʻur bilan chegaradosh. Hudud daryoning qayir va qadimgi terrasalaridan iborat tekislik boʻlib, ustini 5–10 metrli lyoss qoplagan.

Tumandan Zarafshonning 31 km, Dargʻom kanalining 21 km qismi oqib oʻtadi, Qorasuv soyi ham shu yerda. Daryo qayirida jiyda, tol, qamish va turangʻildan iborat toʻqaylar saqlangan, Zarafshonning narigi — oʻng sohilida esa Zarafshon milliy tabiat bogʻi joylashgan. Iqlimi kontinental: iyulning oʻrtacha harorati +26 °C atrofida, yanvarniki 0 °C ga yaqin, yiliga 400–480 mm yogʻin tushadi.

Tarixi

Viloyat hokimligi maʼlumotiga koʻra, Toyloq nomi oʻzbeklarning toyloq urugʻi nomidan olingan. 1939-yilda Samarqand tumanining 11 qishloq sovetidan Komsomol tumani tuzilib, markazi Toyloq-Payon qishlogʻi Komsomolsk deb atalgan; 1959-yilda bu tuman yana Samarqand tumaniga qoʻshilgan. Hozirgi Toyloq tumani 1992-yil 9-aprelda tashkil etilgan, markaz 1980-yildan shaharcha maqomida.

2026-yilda tuman tarixida yangi bosqich boshlandi. Avgust oyida Oliy Majlis Senati Samarqand tumanini tugatish toʻgʻrisida qaror qabul qildi: uning 28 295 gektar hududi Toyloq tumaniga qoʻshiladi, Toyloqning 1265,6 gektari esa Samarqand shahriga oʻtadi. Natijada tuman maydoni qariyb ikki baravar kengayadi; yangilangan rasmiy raqamlar hali eʼlon qilinmagan. Toyloqdan uncha uzoq boʻlmagan, Dargʻomning chap sohilida V–VIII asrlarga oid soʻgʻd qalʼasi Kofirqalʼa joylashgan: 2001-yildan beri oʻzbek-yapon ekspeditsiyasi bu yerda Nana maʼbudasi tasvirlangan kuygan yogʻoch eshik, loy muhrlar va tangalar topgan; 2023-yildan u YuNESKO Butunjahon merosi tarkibida.

Xoʻjaligi

Tumanning barcha 50 mahallasi dehqonchilikka — meva-sabzavot, uzum, kartoshka va poliz ekinlariga ixtisoslashgan; yiliga 260 ming tonnadan ortiq hosil yetishtiriladi. Ikki yirik va uch oʻrta korxona 126 ming tonnaga yaqin mahsulotni qayta ishlaydi, Xoʻjaqishloq mavzesida «Urgut» erkin iqtisodiy zonasining Toyloq filiali bor. Konserva, sharbat, vino, non va qandolat mahsulotlari ishlab chiqariladi. Tumandan M-39 va Panjakentga eltuvchi A-377 yoʻllari oʻtadi, Dargʻom boʻyida ekoturizm maskani rejalashtirilgan.

Qanday borish

Samarqand markazidan Toyloqqacha 10–15 km: Panjakent tomon ketadigan A-377 yoʻli boʻylab avtomobilda 15–20 daqiqa. Shahardan avtobus va yoʻnalishli taksilar muntazam qatnaydi. Zarafshon sohiliga va Dargʻom boʻyidagi choyxonalarga yozning salqin kechqurunlari borgan maʼqul.