Kattaqoʻrgʻon shahri

Joylashuvi va tabiati

Kattaqoʻrgʻon Zarafshon vodiysining tekis qismida, Narpay kanalining chap sohilida, dengiz sathidan 480–490 metr balandlikda joylashgan. Samarqanddan yoʻl boʻyicha taxminan 72 km shimoli-gʻarbda, Buxoroga boradigan avtomobil va temir yoʻllar ustida turadi. Shahar viloyatga boʻysunadi, 36 ta mahalladan iborat, maʼmuriy jihatdan unga Ingichka shaharchasi ham qaraydi. 2025-yil sentabrida Senat qarori bilan shahar hududiga Kattaqoʻrgʻon va Nurobod tumanlaridan jami 2 916 gektar yer qoʻshildi.

Iqlimi kontinental, yozi issiq va quruq. Shahardan janubda, Kattaqoʻrgʻon tumani hududida 1940–1951-yillarda qurilgan Kattaqoʻrgʻon suv ombori yastanib yotadi: maydoni 79,5 km², sigʻimi 900 mln m³. Mahalliy aholi uni «Oʻzbek dengizi» deb ataydi; bu Oʻzbekiston hududida barpo etilgan birinchi suv ombori boʻlib, vodiy dalalarini sugʻorishda hamon muhim oʻrin tutadi.

Tarixi

Shahar atrofi qadimdan obod boʻlgan: gʻarbroqda Soʻgʻdning Rabinjon shahri xarobalari saqlangan. Yozma manbalarga koʻra, 722-yilda arablar Panjikent hukmdori Devashtichni shu yerda qatl etgan; shahar XII asrdagi oʻzaro urushlarda inqirozga uchragan. Hozirgi Kattaqoʻrgʻon esa XVII asr oxirida paydo boʻlgan: tarixchi F. F. Pospelov maʼlumotiga koʻra, 1683–1684-yillarda tepalik ustida qalʼa qurilgan. Rivoyatga koʻra, qurilishni aka-uka Farhod otaliq, Ollohnazar biy va Soʻfi Olloyor boshlagan; shahar nomi ham «katta qoʻrgʻon», yaʼni katta qalʼa maʼnosini beradi.

XVIII–XIX asrlarda Kattaqoʻrgʻon Buxoro amirligidagi beklik markazi edi. Paxsa devor bilan oʻralgan shaharning toʻrt darvozasi — Samarqand, Bozor, Buxoro va Aydarchavon darvozalari boʻlgan. Venger sayyohi Armin Vamberi bu yerda amirlikning eng mohir etikdoʻzlari yashashini yozib qoldirgan. 1868-yilda shahar Rossiya imperiyasi tarkibiga oʻtib, Buxoro amirligi bilan chegaradagi uyezd markaziga aylandi. Temir yoʻl kelgach, 1890-yilda paxta tozalash, 1896-yilda yogʻ zavodi ishga tushdi. 1946-yilda suv ombori qurilishi chogʻida yer ostidagi labirintsimon zardushtiylik dafnxonasi topilgan.

Iqtisodiyoti va madaniyati

Bugun Kattaqoʻrgʻon — vodiy gʻarbining savdo va sanoat markazi. Sanoat anʼanaviy ravishda paxta va yogʻ-moy bilan bogʻliq: shaharda yogʻ-moy kombinati, paxta tozalash, sut, goʻsht va un korxonalari, gʻisht zavodi, badiiy kulolchilik ustaxonalari hamda pilla urugʻi (grena) zavodi ishlaydi, Ingichkada esa volfram rudasi qayta ishlanadi. Shahar bozori atrofdagi qishloqlarning savdo markazi. 2021-yilda Samarqand davlat universitetining Kattaqoʻrgʻon filiali ochildi; shaharda shoir va dramaturg Abdulhamid Majidiy (1902–1938) nomidagi oʻzbek drama teatri faoliyat koʻrsatadi.

Bilasizmi? 1970-yilda mashhur «Omadli janoblar» («Джентльмены удачи») filmining bir sahnasi Kattaqoʻrgʻondagi tergov izolyatorida suratga olingan.

Diqqatga sazovor joylari va qanday borish

Kattaqoʻrgʻon Samarqand–Buxoro yoʻlidagi qulay toʻxtash joyi: markaziy bozorni aylanish, Rossiya imperiyasi davridan qolgan Muqaddas Vladimir pravoslav cherkovini koʻrish va suv omborining keng manzarasidan bahramand boʻlish mumkin. Samarqanddan M37 yoʻli orqali avtomobilda taxminan 1–1,5 soat yuriladi; Kattaqoʻrgʻon stansiyasi Samarqand–Navoiy–Buxoro temir yoʻlida joylashgan, bu yerda yoʻlovchi poyezdlari toʻxtaydi.