Payariq tumani

Joylashuvi va tabiati

Tuman viloyatning shimolida, Nurota tizmasining janubiy etaklarida, oʻrtacha 610 metr balandlikda joylashgan. Shimoldan Jizzax viloyatining Forish va Gʻallaorol tumanlari, gʻarbdan Qoʻshrabot va Ishtixon, janubdan Oqdaryo va Jomboy tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 1 290 km². Shimoliy qismi togʻ, adir va togʻoraligʻi botiqlaridan, janubiy qismi esa Zarafshonning Qorasuv tarmogʻi sugʻoradigan tekislikdan iborat; togʻlardan tushadigan soylar bahorda Sagʻanoqsoyga quyiladi.

Iqlimi keskin kontinental: yanvarning oʻrtacha harorati –1,2 °C, iyulniki 27 °C, yillik yogʻin 312 mm atrofida boʻlib, asosan qish va bahorda yogʻadi. Adirlarda shuvoq, bugʻdoyiq va bahorgi efemerlar oʻsadi, tulki, quyon, jayra va toshbaqa uchraydi.

Tarixi

Bu yerlar qadimdan dasht bilan oʻtroq vohalar tutashgan chegara boʻlgan. Samarqanddan 30 km chamasi shimoldagi Koʻktepa shaharchasida arxeologlar koʻchmanchi malikaning boy qabrini topgan; baʼzi olimlar Koʻktepani antik mualliflar tilga olgan Gaba shahri deb hisoblaydi. Chelak yaqinidan V asrga oid kumush idishlar topilgan, tuman hududida Chelaktepa, Shoʻrtepa, Uchtepa, Yigirmatepa kabi oʻnlab qadimiy tepaliklar saqlanib qolgan.

Buyuk muhaddis Imom al-Buxoriy (810–870) Samarqand yaqinidagi Xartang qishlogʻida vafot etib, shu yerda dafn etilgan. XVI asrda Shayboniylar davrida qabr ustida kichik maqbara va masjid qurilgan; sovet yillarida qarovsiz qolgan majmua 1998-yilda, olim tavalludining hijriy hisobdagi 1225 yilligi munosabati bilan qaytadan bunyod etildi. Payariq shahri esa 1880-yillarda Rossiyadan koʻchib kelganlar qishlogʻi — Fyodorovka (Katalas) sifatida paydo boʻlgan, 1991-yilgacha Narimonovka deb atalgan; hozirgi nomi tuman hududidan oʻtuvchi Pay arigʻidan olingan. Tuman 1926-yil 29-sentabrda tuzilgan, 2001-yilda Chelak tumani bilan qayta birlashtirilgan.

Iqtisodiyoti

2026-yil 1-yanvarda tumanda 285,0 ming kishi yashagan, ulardan 78,4 mingi Payariq, Chelak shaharlari va toʻqqizta shaharchada. Iqtisodiyotning asosi — paxtachilik, gʻallachilik va chorvachilik; kartoshka, sabzavot va poliz ekinlari ham ekiladi, bogʻ va tokzorlar bor. Chelakda paxta tozalash zavodi va tomat pastasi ishlab chiqaruvchi korxona ishlaydi; bu shaharcha pistasi va qurti bilan ham nom chiqargan.

Diqqatga sazovor joylari

Tumanning asosiy ziyoratgohi — Imom al-Buxoriy yodgorlik majmuasi. 2025-yilda u sezilarli darajada kengaytirildi: perimetri boʻylab balandligi 75 metrli toʻrtta minora, 10 ming kishiga moʻljallangan yangi masjid va mavzuli muzey qurildi, majmua maydoni 44 gektarga yetdi. Payariq shahrining shimolida Tohir shayx maqbarasi va masjidi bor, Koʻktepa xarobalari esa arxeologiya ixlosmandlarini qiziqtiradi.

Qanday borish

Imom al-Buxoriy majmuasi Samarqanddan taxminan 22 km shimolda — avtomobilda 25–30 daqiqa; Payariq shahrigacha 41 km, 45 daqiqacha yoʻl. Samarqanddan Payariq va Chelakka avtobuslar qatnaydi, ziyoratgohga taksi yoki ekskursiya bilan borish qulay. Ziyoratga yopiq, odobli kiyimda borish lozim.