Hazrati Xizr masjidi

Tarixi

Masjid Afrosiyobning janubiy chekkasida, qadimgi shahar darvozalaridan biri turgan joyda qad rostlagan. Rivoyatga koʻra, 712-yilda Qutayba ibn Muslim qoʻshinlari Samarqandni qamal qilganda arablar Joʻyi Arziz kanalini toʻgʻon bilan toʻsib, qalʼani suvga bostirmoqchi boʻlgan, biroq osmondan tushgan ulkan oq qush toʻgʻonni buzib tashlagan. Shu voqea xotirasiga Qutaybaning safdoshi Muhammad ibn Vosi soʻgʻdlar eʼzozlagan ibodatxona oʻrnida masjid qurdirgan, deyiladi. Bu ilk bino 1220-yilda moʻgʻullar bosqinida vayron boʻlgan.

Bugungi masjid XIX asr oʻrtasida eski poydevor ustiga qurilgan: mehrobdagi yozuvga koʻra, 1855-yilda (baʼzi manbalarda 1854-yil). 1884-yilda bino pardozlangan, 1899-yilda ayvoni qayta qurilib, darvozaxona qoʻshilgan. 1919-yilda samarqandlik usta Abduqodir Boqiyev kirish peshtoqi va sharqiy minorani qurib, darvozaxonani qovurgʻali gumbaz bilan yopgan. XX asrning 90-yillarida masjid taʼmirlangan.

Meʼmorchiligi

Hazrati Xizr — Samarqand xalq meʼmorchiligining yorqin namunasi. Tarxi toʻgʻri toʻrtburchak (taxminan 30×16 metr), kompozitsiyasi ataylab nosimmetrik: gumbazli qishki xonaqoh, yogʻoch ustunli yozgi ayvon, guldasta-minorachalar bilan oʻralgan peshtoq va alohida turgan nafis minora. Ayvon shiftidagi rangli naqshlar, qirma usulidagi ganch bezaklar, muqarnasli karniz va XIX asrga oid oʻymakor yogʻoch eshik mahalliy ustalar mahoratidan dalolat beradi.

Xizr kim?

Islom anʼanasida Xizr — «obi hayot»ni topgan sirli avliyo, yoʻlovchilar va adashganlarning homiysi. Xalq eʼtiqodiga koʻra, u kutilmagan paytda notanish qiyofada paydo boʻlib, yaxshi niyatli kishiga baraka ulashadi. Shu bois masjid azaldan ziyoratchilar uchun ham qadrli maskan.

Islom Karimov maqbarasi

Oʻzbekistonning Birinchi Prezidenti Islom Karimov (1938–2016) 2016-yil 3-sentyabrda shu majmua hududida dafn etilgan. Qabri ustidagi maqbara 2018-yil 30-yanvarda, uning tavalludining 80 yilligida ochilgan. Loyiha mualliflari oldidagi asosiy vazifa yangi binoni UNESCO roʻyxatidagi tarixiy masjid qiyofasi bilan uygʻunlashtirish boʻlgan. Qurilishda 2000 ga yaqin kishi, jumladan Hindistondan kelgan naqqoshlar qatnashgan; bir gumbazli maqbara oq marmar, koʻp rangli boʻrtma mayolika va oniks bilan bezatilgan.