Samarqandda tugʻilgan davlat arbobi, 1990–2016-yillarda Oʻzbekistonga rahbarlik qilgan birinchi Prezident. Samarqanddagi Hazrati Xizr masjidi yonida dafn etilgan; Toshkent xalqaro aeroporti uning nomida.
Islom Abdugʻaniyevich Karimov 1938-yil 30-yanvarda Samarqandda, xizmatchi oilasida tugʻilgan. 1960-yilda Oʻrta Osiyo politexnika institutini mexanik-muhandis, 1967-yilda Toshkent xalq xoʻjaligi institutini iqtisodchi mutaxassisligi boʻyicha tamomlagan. Toshkentdagi qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zavodida va Chkalov nomidagi aviatsiya zavodida muhandis boʻlib ishlagan, 1966-yildan respublika Davlat plan qoʻmitasida ishlab, uning rais oʻrinbosarigacha koʻtarilgan. 1983-yilda Oʻzbekiston SSR moliya vaziri, 1986–1989-yillarda Qashqadaryo viloyat partiya qoʻmitasining birinchi kotibi, 1989-yil iyunidan Oʻzbekiston Kommunistik partiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi boʻldi. 1990-yil 24-martda Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashi uni respublika Prezidenti etib sayladi.
Mustaqillik yillari
1991-yil 31-avgustda Oʻzbekistonning davlat mustaqilligi eʼlon qilindi; oʻsha yilning 29-dekabrida Karimov umumxalq saylovida Prezident etib saylandi. Uning vakolatlari 1995-yilgi referendum bilan uzaytirilgan, u 2000, 2007 va 2015-yillarda qayta saylangan. Karimov rahbarligi davri turlicha baholanadi: rasmiy tarixnavislik uni mustaqil davlatchilik asoschisi sifatida koʻrsatadi, xalqaro huquq himoyachilari va gʻarb hukumatlari esa saylovlar, siyosiy erkinliklar va inson huquqlari bilan bogʻliq vaziyatni keskin tanqid qilgan. Uning tashabbusi bilan Imom al-Buxoriy va Imom Moturidiy yodgorlik majmualari barpo etilgan, 1997-yildan Samarqandda «Sharq taronalari» festivali oʻtkazilmoqda, tarixiy shaharlar yubileylari nishonlangan.
Vafoti va xotira
Islom Karimov 2016-yil 2-sentabrda Toshkentda vafot etdi. 3-sentabrda Registonda dafn marosimi oʻtkazilib, Samarqanddagi Shohi Zinda yaqinidagi Hazrati Xizr masjidi yonida dafn etildi; 2018-yil 30-yanvarda qabri ustida maqbara va yodgorlik majmuasi ochildi. Samarqandda uning haykali oʻrnatilgan va muzeyi bor. Toshkentdagi Oqsaroy qarorgohida Islom Karimov nomidagi ilmiy-maʼrifiy yodgorlik majmuasi tashkil etilgan, Toshkent xalqaro aeroporti uning nomini oladi.
1939-yil yozida Fargʻona vodiysida 270 km uzunlikdagi Katta Fargʻona kanali qurilishi boshlandi. Unga hashar yoʻli bilan 160 mingga yaqin kolxozchi — asosan oʻzbek va tojik dehqonlari jalb qilindi va kanal 45 kunda, asosan ketmon va zambil bilan qazib bitkazildi. Norin va Qoradaryo suvlarini vodiy boʻylab olib boruvchi kanal yangi yerlarni oʻzlashtirish va paxta maydonlarini kengaytirishga xizmat qildi, uning boʻyida mingdan ortiq gidrotexnik inshoot qurildi. Qurilish sovet targʻibotida xalq hasharining ramzi sifatida keng yoritilgan; tez surʼatlar va ogʻir sharoitlar esa keyinchalik tanqidiy baholangan. Kanal bugun ham vodiyning asosiy sugʻorish tarmogʻi.
1941–1945-yillarda Oʻzbekistondan, turli hisob-kitoblarga koʻra, 1,5–2 mln kishi frontga joʻnatilgan, ularning 500 mingdan ortigʻi qaytmagan. 300 dan ortiq oʻzbekistonlik Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor boʻlgan. Respublika front orti bazasiga aylandi: gʻarbiy hududlardan oʻnlab zavod va fabrikalar, ilmiy muassasalar, teatrlar va yuz minglab evakuatsiya qilinganlar, jumladan koʻplab yetim bolalar keldi. Toshkentlik temirchi Shoahmad Shomahmudov va uning rafiqasi Bahri opa turli millatdagi bir necha yetim bolani (manbalarda 14–16 nafar) asrab olgani mashhur. Urush yillari Toshkent sanoat markaziga aylandi, ammo qishloqlar ogʻir mehnat va tanqislikni boshdan kechirdi.
Sirdaryoning chap sohilidagi suvsiz Mirzachoʻl (Och dasht) ni sugʻorishga urinishlar XIX asr oxirida boshlangan: 1895-yilda Nikolay I nomidagi kanal foydalanishga topshirildi, Buyuk knyaz Nikolay Konstantinovich bu yerda kanallar qazdirib, rus koʻchmanchilari qishloqlarini barpo etdi. Keng koʻlamli oʻzlashtirish 1950–1960-yillarda boshlandi: 1956-yilda Qozogʻiston SSRga qarashli Mirzachoʻl qismi Oʻzbekistonga berildi, Kirov nomidagi Shimoliy, Markaziy va Janubiy Mirzachoʻl kanallari qurildi. Taxminan 800 ming gektar yangi paxta maydoni yaratilib, Guliston, Yangiyer va oʻnlab sovxoz qishloqlari paydo boʻldi. 1963-yilda Sirdaryo viloyati tuzildi. Keyinchalik yerlarning shoʻrlanishi jiddiy muammoga aylandi.
1958-yilda Qizilqum choʻlining janubi-gʻarbidagi Muruntov togʻlarida geologlar ulkan oltin konini kashf etdi; kashfiyotchilar guruhi 1966-yilda Lenin mukofotiga sazovor boʻldi. Konda sanoat qazib olish 1969-yilda boshlangan, bu yerda dunyodagi eng katta ochiq oltin karyerlaridan biri — uzunligi 3,5 km, chuqurligi 600 metrga yaqin chuqurlik paydo boʻldi. Shu yili Karmana yaqinida Navoiy shahri barpo etildi, Uchquduq va Zarafshon kabi choʻl shaharchalari qurildi; ular Navoiy kon-metallurgiya kombinati atrofida oʻsdi. 1982-yilda Navoiy viloyati tashkil etildi (1988–1992-yillarda vaqtincha tugatilgan). Bugun viloyat Oʻzbekistonning asosiy sanoat hududlaridan biri.
Bir vaqtlar maydoni 68 ming km² boʻlgan, dunyodagi eng yirik koʻllardan biri hisoblangan Orol dengizi 1960-yillardan qisqara boshladi: uni toʻyintiruvchi Amudaryo va Sirdaryo suvlari paxta dalalarini sugʻorishga yoʻnaltirildi. 2007-yilga kelib dengiz dastlabki maydonining taxminan 10 foiziga tushib, bir necha koʻlga boʻlinib ketdi, oʻrnida Orolqum choʻli paydo boʻldi. Bir paytlar gavjum baliqchilik porti boʻlgan Moʻynoq hozir suvdan oʻnlab kilometr uzoqda qolgan; qumlar ustida zanglagan kemalar «qabristoni» bor. Tuz va chang boʻronlari aholining sogʻligʻiga jiddiy taʼsir koʻrsatdi. Moʻynoqqa kelgan BMT bosh kotibi Pan Gi Mun buni sayyoramizning eng ogʻir ekologik ofatlaridan biri deb atagan.
1966-yil 26-aprel tongida Toshkent markazi ostida, atigi 3–8 km chuqurlikda kuchli yer silkinishi sodir boʻldi (magnitudasi 5,2). Zilzila shahar markazidagi eski mahallalarning katta qismini vayron qildi, 200–300 ming kishi boshpanasiz qoldi; rasmiy maʼlumotlarga koʻra 15 kishi halok boʻlgan, boshqa baholarda bu raqam ancha yuqori. Shaharni tiklashda butun Sovet Ittifoqidan quruvchilar ishtirok etdi va bir necha yilda yangi turar-joy massivlari, keng koʻchalar barpo etildi — Toshkent bugungi sovet modernizmi qiyofasini shu davrda oldi. 1977-yilda Oʻrta Osiyodagi birinchi metro ochildi. Zilzila markazida 1976-yilda «Jasorat» yodgorligi oʻrnatilgan.
