Fargʻona vodiysida tugʻilgan raqqosa va xonanda, oʻzbek professional raqs sanʼatining asoschilaridan biri. Sahnada paranjisiz chiqqan ilk oʻzbek ayollaridan boʻlgan; Toshkentdagi uyi muzey.
Tamaraxonim (asl ismi Tamara Artyomovna Petrosyan) 1906-yil 29-martda (eski uslubda 16-mart) arman oilasida tugʻilgan; tugʻilgan joyi manbalarda Yangi Margʻilon (hozirgi Fargʻona) yoki Margʻilon yaqinidagi Gorchakovo bekati deb koʻrsatiladi. Otasi arman tori va oʻzbek tanburini yaxshi chalgan. Bolaligidan raqs va qoʻshiqqa mehr qoʻygan qiz 1919-yildan Hamza boshchiligidagi tashviqot brigadasida chiqishlar qilgan, 1920-yillar boshida Toshkentdagi rus opera teatri va balet truppasida ishlagan. U Muhiddin Qoriyoqubov truppasining solistkasi boʻlib, Samarqand, Qoʻqon, Andijon musiqali drama teatrlarida «Farhod va Shirin» va boshqa spektakllarda rol oʻynagan.
Oʻzbek raqsini dunyoga tanitgan
«Hujum» yillarida ayollarning sahnaga chiqishi xavfli boʻlgan bir davrda Tamaraxonim paranjisiz raqs tushgan ilk oʻzbek ayollaridan biri boʻldi. 1925-yilda Parijdagi Jahon bezak sanʼati koʻrgazmasida Muhiddin Qoriyoqubov bilan qatnashib, oʻzbek sanʼatini ilk bor Yevropada namoyish etgan, 1935-yilda Londondagi birinchi Xalqaro xalq raqslari festivalida ishtirok etgan. U oʻzbek lapar va yallalarini sahnaga olib chiqib, qoʻshiq-raqs miniatyurasi janrini yaratdi; repertuarida dunyoning koʻplab xalqlari qoʻshiq va raqslari boʻlgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida front ortida va frontda konsertlar bergan. 1932-yilda ayol sanʼatkorlar orasida birinchi boʻlib Oʻzbekiston xalq artisti, 1956-yilda SSSR xalq artisti unvonini olgan. Tamaraxonim 1991-yil 30-iyunda Toshkentda vafot etgan.
Uy-muzeyi
Toshkentda Tamaraxonim yashagan uyda 1986-yildan uning sahna liboslari koʻrgazmasi ishlagan, 1994-yilda esa memorial muzey ochilgan; muzeyda u turli mamlakatlarda kiygan rang-barang liboslar, fotosuratlar va afishalar saqlanadi. U yashagan koʻcha uning nomini oladi, 2006-yilda tavalludining 100 yilligi keng nishonlangan. Raqs va teatr tarixi bilan qiziqqan sayohatchilar uchun bu muzey Toshkentning eng oʻziga xos maskanlaridan biri.
XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkistonda «usuli jadid» (yangi usul) tarafdorlari — jadidlar harakati shakllandi. Qrimlik maʼrifatparvar Ismoil Gasprinskiy gʻoyalaridan ilhomlangan Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvar qori, Abdulla Avloniy, Isʼhoqxon Ibrat, Abdurauf Fitrat va boshqalar tovush usulida oʻqitadigan maktablar ochdi, darsliklar yozdi. 1906-yildan Toshkentda «Taraqqiy», «Xurshid» kabi oʻzbek tilidagi gazetalar chiqa boshladi. Behbudiyning «Padarkush» dramasi 1914-yilda sahnalashtirilib, milliy teatrga asos soldi. Jadidlar taʼlim, matbuot va ijtimoiy islohot orqali jamiyatni yangilashga intilgan. 1920–1930-yillarda ularning koʻpchiligi qatagʻon qilindi; bugun ular qayta oʻrganilmoqda.
Birinchi jahon urushi qizgʻin davom etayotgan 1916-yil 25-iyunda (yangi uslubda 8-iyul) Nikolay II 19–43 yoshli turkistonlik erkaklarni front ortidagi mardikorlik ishlariga safarbar qilish haqida farmon chiqardi. Oʻrim-yigʻim mavsumida chiqarilgan, roʻyxatlar adolatsiz tuzilgan bu qaror keng norozilikka sabab boʻldi. Iyul oyida Xoʻjand, Toshkent, Fargʻona vodiysi shaharlarida chiqishlar boʻldi; Jizzaxda qoʻzgʻolon ayniqsa keskin tus olib, qurolli toʻqnashuvlarga aylandi va jazo otryadlari tomonidan shafqatsiz bostirildi, eski shahar qattiq zarar koʻrdi. Qoʻzgʻolon Qozogʻiston va Qirgʻizistonga ham yoyilgan. Keyinchalik oʻn minglab mardikorlar baribir frontga joʻnatilgan.
1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin Toshkentda hokimiyatni bolsheviklar boshchiligidagi sovet egalladi, mahalliy musulmon aholi esa boshqaruvdan chetlatildi. Bunga javoban 1917-yil 27-noyabrda Qoʻqonda boʻlib oʻtgan IV favqulodda oʻlka musulmonlari qurultoyi Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Hukumatga Muhammadjon Tinishboyev, keyin Mustafo Choʻqay rahbarlik qildi; jadidlar ham uning faoliyatida qatnashdi. 1918-yil fevralida Toshkentdan yuborilgan qizil gvardiya otryadlari Qoʻqonni bosib oldi; shaharning katta qismi vayron boʻldi, minglab tinch aholi halok boʻldi. Muxtoriyat qisqa umr koʻrgan boʻlsa-da, mintaqada milliy davlatchilikka intilishning muhim bosqichi sifatida baholanadi.
Turkiston muxtoriyati tor-mor etilgach, 1918-yildan Fargʻona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat boshlandi; sovet manbalarida u «bosmachilik» deb atalgan, bugungi oʻzbek tarixshunosligida esa koʻpincha istiqlolchilik harakati deb baholanadi. Unga Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek (Koʻrshermat) kabi qoʻrboshilar boshchilik qilgan. 1920-yildan keyin kurash Sharqiy Buxoro va Qashqadaryo-Surxondaryo togʻlarida davom etdi, uning yetakchilaridan biri Ibrohimbek edi; 1921–1922-yillarda harakatga Usmonli generali Anvar posho ham qoʻshilib, 1922-yilda halok boʻldi. Qizil Armiya katta kuchlar bilan harakatni 1920-yillar oʻrtalariga kelib asosan bostirdi, alohida guruhlar 1930-yillar boshigacha saqlangan.
1920-yil fevralida Qizil Armiya va mahalliy yosh xivaliklar kuchlari Xiva xonligini agʻdardi: soʻnggi xon Said Abdullaxon taxtdan voz kechdi, aprelda Xorazm Xalq Sovet Respublikasi eʼlon qilindi. 1920-yil 2-sentabrda Mixail Frunze qoʻmondonligidagi Qizil Armiya yosh buxoroliklar bilan birga Buxoroni bombardimon qilib egalladi; Ark qalʼasi va shaharning bir qismi yonib ketdi, amir Olimxon avval Sharqiy Buxoroga, 1921-yilda Afgʻonistonga qochdi. Oktabrda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzildi, hukumatiga Fayzulla Xoʻjayev boshchilik qildi, Fitrat ham vazir boʻldi. Har ikki respublika 1924-yildagi milliy-hududiy chegaralanish bilan tugatildi.
1924-yilda Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish oʻtkazildi: Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm respublikalari oʻrniga asosan etnik tamoyil boʻyicha yangi respublikalar tuzildi. 1924-yil 27-oktabrda Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tashkil topdi; 1929-yilgacha uning tarkibida Tojikiston ASSR ham boʻlgan. 1925-yil fevralida Buxoroda Sovetlarning I qurultoyi boʻlib oʻtdi. Respublika poytaxti dastlab Samarqand edi, 1930-yilda poytaxt Toshkentga koʻchirildi. Chizilgan chegaralar koʻp jihatdan bugungi Oʻzbekiston hududini belgilab berdi, ammo Fargʻona vodiysi kabi aralash hududlarda murakkab chegaralar va anklavlar qoldirdi.
