Ark qalʼasi

Tarixi

Ark — Buxoroning eng qadimiy qismi. Arxeologlar uni koʻp marta buzilib, qayta qurilgan qalʼalar qatlamidan hosil boʻlgan sunʼiy tepalik deb biladi; milodiy V–VI asrlardayoq bu yer ikki darvozali mustahkam qalʼa boʻlgan. X asr tarixchisi Narshaxiy qalʼani Buxorxudot Bidun qayta tiklagani va donishmandlar maslahati bilan Katta Ayiq yulduz turkumi shaklida qurilgani haqida yozadi.

Qalʼa keyingi asrlarda ham bir necha bor vayron etilgan: 1140-yilda Xorazmshoh Otsiz, 1220-yilda moʻgʻullar uni egallagan. Rivoyatga koʻra, Somoniylar davrida Ibn Sino shu yerdagi saroy kutubxonasidan foydalangan. XVI asrdan Ark Shayboniylar, soʻng Ashtarxoniylar va Mangʻitlar qarorgohiga aylangan; bugungi binolarning aksariyati XVII–XX asrlarga oid. 1920-yil sentabrida Qizil Armiya hujumi chogʻida qalʼaning katta qismi yongʻin va oʻqdan zarar koʻrgan.

Meʼmorchiligi

Qalʼa gʻarbdan sharqqa biroz choʻzilgan toʻrtburchak shaklida, devorlarining umumiy uzunligi qariyb 790 metr, egallagan maydoni 4 gektarga yaqin. Yagona darvoza gʻarbiy devorda, Registon maydoniga qaragan; uni XVIII asrga oid ikki minorasimon burj va ular ustidagi Nogʻoraxona oʻrab turadi.

Darvozadan qiyalab koʻtariluvchi yopiq yoʻlak Juma masjidiga olib chiqadi. Ichkarida Koʻrinishxona — amirning taxt va qabul hovlisi, Salomxona, Qushbegi hovlisi qoldiqlari va boshqa binolar saqlangan. Qalʼa ichidagi koʻplab inshootlar 1920-yildan keyin buzilgan, shuning uchun hovlilar orasida keng ochiq maydonlar koʻp.

Amir Muzaffarning oʻgʻli Said Nosir 1921-yilda yozgan «Tahqiqoti Arki Buxoro» asariga koʻra, darvoza ustidagi Nogʻoraxona Abdulazizxon (1645–1681), Koʻrinishxona va Juma masjidi esa Subhonqulixon (1681–1702) davrida qurilgan. Koʻrinishxonada Buxoro hukmdorlari taxtga oʻtirish marosimini oʻtkazgan, chet el elchilarini qabul qilgan.

Bugungi Ark

Ark hozir Buxoro davlat muzey-qoʻriqxonasining bosh binosi hisoblanadi. Ekspozitsiyalarda arxeologik topilmalar, Buxoro tarixiga oid hujjatlar, qoʻlyozmalar, kiyim-kechak va amirlik davri buyumlari namoyish etiladi.

Qalʼa devorlari ustidagi ayvonlardan Registon maydoni, Bolo Hovuz masjidi va uzoqdagi Kalon minorasi yaxshi koʻrinadi.

Bilasizmi?

Afsonaga koʻra, Arkni «Shohnoma» qahramoni Siyovush bunyod etgan: u hoʻkiz terisi bilan oʻraladigan yer soʻraganida terini ingichka tasmalarga kesib, katta maydonni oʻrab olgan. Rivoyat qalʼa darvozasi yonida bir vaqtlar hokimiyat ramzi boʻlgan katta charm qamchi osib qoʻyilganini ham eslaydi.