Toshkentlik jadidlar yetakchisi, yangi usul maktablari va oʻzbek milliy matbuotining asoschilaridan biri. 1917-yilda «Shoʻroi Islomiya» tashkilotiga rahbarlik qilgan; 1931-yilda Moskvada otib tashlangan.
Munavvar qori Abdurashidxon oʻgʻli 1878-yilda ToshkentningShayxontohur dahasidagi Darxon mahallasida mudarris oilasida tugʻilgan. Otasidan erta yetim qolgan bola dastlabki taʼlimni onasi va akalaridan olgan, soʻng Toshkent va Buxoro madrasalarida oʻqigan; Qurʼonni yod bilgani uchun «qori» deb atalgan. Toshkentga qaytib, imomlik va muallimlik bilan shugʻullangan. 1901-yilda oʻz uyida Toshkentdagi birinchi usuli jadid maktabini ochdi, uning uchun oʻquv dasturi tuzib, tovush usulidagi «Adibi avval», «Adibi soniy» alifbe va oʻqish kitoblarini, «Yer yuzi» geografiya darsligini yozdi. Keyinchalik shahar boʻylab bir necha shunday maktab ochgan.
Matbuot va siyosat
1906-yildan Munavvar qori «Taraqqiy» gazetasida ishladi va shu yili oʻzi «Xurshid» gazetasini tashkil etdi; keyinroq «Shuhrat», «Osiyo», «Sadoi Turkiston» gazetalarining gʻoyaviy rahbarlaridan boʻlgan. Milliy teatrning shakllanishida ham faol qatnashgan. Mustamlaka hokimiyati uni bir necha bor hibsga olgan. 1917-yilda u musulmonlarning «Shoʻroi Islomiya» tashkilotini boshqargan, Turkiston muxtoriyatini qoʻllab-quvvatlagan. Sovet hokimiyati yillarida pedagogik va ilmiy muassasalarda ishlab, maktablarda dars bergan, Samarqand muzeyida ilmiy xodim boʻlgan. 1929-yilda hibsga olinib, 1931-yil aprelida oʻlimga hukm qilindi va oʻsha yili Moskvada otib tashlandi. 1925–1926-yillarda Shorasul Zunnun va Qayum Ramazon bilan birga toʻrt qismli «Oʻzbekcha til saboqligi» darsligini yaratgan, 1914-yilda esa taraqqiyparvar shoirlar sheʼrlaridan «Sabzazor» toʻplamini nashr ettirgan.
Xotirasi
Munavvar qori 1989-yilda (ayrim manbalarda 1991-yilda) oqlangan; 2020-yilda vafotidan keyin «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan taqdirlangan. Toshkentdagi koʻcha va maktablar uning nomini oladi. Mustaqillik yillarida jadidlar merosi qayta oʻrganilib, uning darsliklari va maqolalari qayta nashr etilmoqda. Toshkentning eski shahri — Shayxontohur va Hazrati Imom atrofi boʻylab sayr uning hayoti kechgan muhitni his qilish imkonini beradi.
Kaspiy dengizi sohilidan general Mixail Annenkov rahbarligida qurila boshlagan Kaspiyorti temir yoʻli 1888-yilda Buxoro (Kogon) orqali Samarqandga yetib keldi. Amudaryodan dastlab yogʻoch koʻprik orqali oʻtilgan, doimiy koʻprik faqat 1901-yilda qurilgan. 1898-yilda yoʻl Toshkent va Andijongacha uzaytirildi, 1906-yilda Toshkent–Orenburg yoʻli ochilib, Oʻrta Osiyo Rossiyaning markaziy hududlari bilan bevosita bogʻlandi. Temir yoʻl paxta eksportini keskin oshirdi, stansiyalar atrofida yangi shaharchalar — Kogon, Xovos, Jizzax va boshqa joylardagi rus qismlari paydo boʻldi. Kogon va Samarqanddagi eski vokzal binolari oʻsha davrni eslatadi.
1898-yil 29-mayga oʻtar kechasi naqshbandiya shayxi Muhammad Ali Madali — xalq orasida Dukchi eshon nomi bilan tanilgan — boshchiligidagi 1500 ga yaqin qurollangan kishi Andijondagi rus harbiy lageriga hujum qildi. Qoʻzgʻolon mustamlaka tartiblari, soliq va yer munosabatlaridan norozilik, shuningdek diniy chaqiriqlar asosida tayyorlangan edi. Askarlar tez oʻzini tutib olib, hujumni qaytardi; qoʻzgʻolon bir necha kun ichida bostirildi. Dukchi eshon va boshqa rahbarlar qatl etildi, koʻplab ishtirokchilar surgun qilindi, ular yashagan qishloqlar jazoga tortildi. Voqea Rossiya hukumatini Turkistondagi islomiy muassasalar ustidan nazoratni kuchaytirishga undadi.
XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkistonda «usuli jadid» (yangi usul) tarafdorlari — jadidlar harakati shakllandi. Qrimlik maʼrifatparvar Ismoil Gasprinskiy gʻoyalaridan ilhomlangan Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvar qori, Abdulla Avloniy, Isʼhoqxon Ibrat, Abdurauf Fitrat va boshqalar tovush usulida oʻqitadigan maktablar ochdi, darsliklar yozdi. 1906-yildan Toshkentda «Taraqqiy», «Xurshid» kabi oʻzbek tilidagi gazetalar chiqa boshladi. Behbudiyning «Padarkush» dramasi 1914-yilda sahnalashtirilib, milliy teatrga asos soldi. Jadidlar taʼlim, matbuot va ijtimoiy islohot orqali jamiyatni yangilashga intilgan. 1920–1930-yillarda ularning koʻpchiligi qatagʻon qilindi; bugun ular qayta oʻrganilmoqda.
Birinchi jahon urushi qizgʻin davom etayotgan 1916-yil 25-iyunda (yangi uslubda 8-iyul) Nikolay II 19–43 yoshli turkistonlik erkaklarni front ortidagi mardikorlik ishlariga safarbar qilish haqida farmon chiqardi. Oʻrim-yigʻim mavsumida chiqarilgan, roʻyxatlar adolatsiz tuzilgan bu qaror keng norozilikka sabab boʻldi. Iyul oyida Xoʻjand, Toshkent, Fargʻona vodiysi shaharlarida chiqishlar boʻldi; Jizzaxda qoʻzgʻolon ayniqsa keskin tus olib, qurolli toʻqnashuvlarga aylandi va jazo otryadlari tomonidan shafqatsiz bostirildi, eski shahar qattiq zarar koʻrdi. Qoʻzgʻolon Qozogʻiston va Qirgʻizistonga ham yoyilgan. Keyinchalik oʻn minglab mardikorlar baribir frontga joʻnatilgan.
1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin Toshkentda hokimiyatni bolsheviklar boshchiligidagi sovet egalladi, mahalliy musulmon aholi esa boshqaruvdan chetlatildi. Bunga javoban 1917-yil 27-noyabrda Qoʻqonda boʻlib oʻtgan IV favqulodda oʻlka musulmonlari qurultoyi Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Hukumatga Muhammadjon Tinishboyev, keyin Mustafo Choʻqay rahbarlik qildi; jadidlar ham uning faoliyatida qatnashdi. 1918-yil fevralida Toshkentdan yuborilgan qizil gvardiya otryadlari Qoʻqonni bosib oldi; shaharning katta qismi vayron boʻldi, minglab tinch aholi halok boʻldi. Muxtoriyat qisqa umr koʻrgan boʻlsa-da, mintaqada milliy davlatchilikka intilishning muhim bosqichi sifatida baholanadi.
Turkiston muxtoriyati tor-mor etilgach, 1918-yildan Fargʻona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat boshlandi; sovet manbalarida u «bosmachilik» deb atalgan, bugungi oʻzbek tarixshunosligida esa koʻpincha istiqlolchilik harakati deb baholanadi. Unga Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek (Koʻrshermat) kabi qoʻrboshilar boshchilik qilgan. 1920-yildan keyin kurash Sharqiy Buxoro va Qashqadaryo-Surxondaryo togʻlarida davom etdi, uning yetakchilaridan biri Ibrohimbek edi; 1921–1922-yillarda harakatga Usmonli generali Anvar posho ham qoʻshilib, 1922-yilda halok boʻldi. Qizil Armiya katta kuchlar bilan harakatni 1920-yillar oʻrtalariga kelib asosan bostirdi, alohida guruhlar 1930-yillar boshigacha saqlangan.
