1845–1875-yillarda uzilishlar bilan Qoʻqon xonligini boshqargan ming sulolasi xoni. Rossiya istilosi davrida taxtdan agʻdarilib, surgunda vafot etgan; Qoʻqondagi saroyi bugun shaharning ramzi.
Sayyid Muhammad Xudoyorxon Qoʻqon xoni Sheralixonning oʻgʻli boʻlib, 1831 yoki 1835-yilda tugʻilgan (manbalarda turlicha). 1845-yilda otasi qoʻzgʻolonda oʻldirilgach, qipchoqlar yetakchisi, mingboshi Musulmonqul yosh Xudoyorni — oʻz kuyovini xon deb eʼlon qildi. Isyon boshlanganda Xudoyor Namanganda boʻlib, omon qolgan edi. Dastlabki yillarda amalda hokimiyat Musulmonqul qoʻlida boʻldi; 1852-yilda Xudoyorxon unga qarshi chiqib, uni qatl ettirdi, bu esa qipchoqlarning ommaviy qirgʻiniga olib keldi. Keyingi yillarda Xudoyorxon bir necha marta taxtdan agʻdarilib, yana qaytib keldi: uning hukmronligi 1845–1858, 1862–1863 va 1865–1875-yillarga toʻgʻri keladi. Bu davrda xonlik ichki nizolar, Buxoro amirligi aralashuvi va Rossiyaning janubga siljishi bilan zaiflashdi; 1865-yilda Toshkent qoʻldan ketdi.
Qoʻzgʻolon va surgun
1868-yildan xonlik Rossiyaga tobe boʻlib qoldi. Ogʻir soliqlar va xonning rossiyaparast siyosati 1873-yilda keng qoʻzgʻolonga sabab boʻldi. 1875-yil yozida Xudoyorxon Toshkentga, rus qoʻshinlari himoyasiga qochdi va Orenburgga surgun qilindi. 1876-yilda xonlik tugatilib, Fargʻona viloyati tuzildi. Vatanini sogʻingan sobiq xon 1877-yilda surgundan qochib, Hirot, Peshovar va Bombay orqali Makkaga bordi, keyin Arabiston boʻylab sarson yurdi va umrining oxirida Hirot yaqinidagi Karruh qishlogʻida qashshoqlikda vafot etdi; vafot etgan yili manbalarda 1882 yoki 1886-yil deb koʻrsatiladi.
Xudoyorxon saroyi
Qoʻqondagi Oʻrda — Xudoyorxon saroyi 1871-yilda qurilgan va xonlikning soʻnggi yillari meʼmorchiligining eng yorqin namunasidir. Uning koʻk, yashil va oq koshinlar bilan qoplangan baland peshtoqli old tomoni, oʻymakor eshiklar va naqshinkor shiftlar bugun ham koʻzni quvontiradi. Saroyda oʻlkashunoslik muzeyi joylashgan. Qoʻqonga kelgan sayohatchilar saroyni Jome masjidi va Norboʻtabiy madrasasi bilan birga koʻradi.
XIX asrda Britaniya va Rossiya imperiyalari Oʻrta Osiyoda taʼsir uchun kurashdi — bu raqobat «Katta oʻyin» deb ataladi. 1838-yil dekabrida Buxoroga ingliz zobiti Charlz Stoddart amir Nasrullo bilan muzokara qilish uchun keldi, ammo hibsga olinib, uzoq vaqt zindonda saqlandi. 1841-yilda uni qutqarish uchun kelgan Artur Konolli ham qamaldi. 1842-yil iyunida ikkala ofitser josuslikda ayblanib, Ark oldidagi maydonda qatl etildi. Ularning taqdirini aniqlash uchun Buxoroga kelgan missioner Jozef Volf 1845-yilda kitob chop etib, voqeani Yevropada mashhur qildi. Buxorodagi Zindon muzeyida mahbuslar saqlangan «hasharotli oʻra» koʻrsatiladi.
Toshkentning bosib olinishi va Turkiston general-gubernatorligi
1865-yil 9-maydan 17-iyungacha general Mixail Chernyayev qoʻshini Qoʻqon xonligiga qarashli Toshkentni qamal qildi. Shahar mudofaasiga boshchilik qilgan Qoʻqonning amaldagi hukmdori Alimqul jangda halok boʻldi va Toshkent Rossiya imperiyasi qoʻliga oʻtdi. 1866-yilda rus qoʻshinlari Buxoro amirligiga qarshi urushda Xoʻjand, Oʻratepa va Jizzaxni egalladi. 1867-yilda markazi Toshkent boʻlgan Turkiston general-gubernatorligi tuzildi, uning birinchi rahbari general Konstantin fon Kaufman boʻldi. Toshkent eski shahar yonida yangi, Yevropa uslubidagi rus qismi qurila boshladi va mintaqaning maʼmuriy markaziga aylandi.
1868-yil mayida Kaufman qoʻshini Choʻponota tepaliklarida Buxoro amiri Muzaffar lashkarini yengib, Samarqandga kirdi. Iyunda asosiy kuchlar Zirabuloq tepaliklarida amir qoʻshinini yana tor-mor etgan paytda Samarqand qalʼasida qolgan kichik garnizon shahar aholisi va Shahrisabz beklari qoʻshinlari qamaliga tushdi; mudofaachilar orasida rassom Vasiliy Vereshchagin ham boʻlgan. Iyun oxirida tuzilgan sulhga koʻra Samarqand va Kattaqoʻrgʻon Rossiyaga oʻtdi, Zarafshon okrugi tashkil etildi, Buxoro amirligi esa Rossiya protektoratiga aylandi. Vereshchaginning Turkiston turkumi, jumladan qamal sahnalari, bugun Moskvadagi Tretyakov galereyasida.
1873-yil bahorida general Kaufman boshchiligidagi bir necha rus otryadi turli tomonlardan choʻllarni kesib oʻtib, Xorazmga kirdi va may oxirida Xiva jangsiz taslim boʻldi. Avgust oyida imzolangan Gandimiyon shartnomasiga koʻra Muhammad Rahimxon II taxtda qoldi, ammo Rossiyaning roziligisiz tashqi siyosat yuritish huquqidan mahrum boʻldi, qul savdosi va qullik bekor qilindi, xonlik katta tovon toʻlashga majbur boʻldi. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻi — hozirgi Qoraqalpogʻistonning katta qismi Rossiyaga oʻtib, Amudaryo boʻlimi tashkil etildi; markazi Petro-Aleksandrovsk qalʼasi (hozirgi Toʻrtkoʻl) boʻldi. Xiva xonligi 1920-yilgacha protektorat sifatida yashadi.
1873-yilda Xudoyorxonning ogʻir soliqlariga qarshi Fargʻona vodiysida keng qoʻzgʻolon boshlandi; unga Poʻlatxon nomi bilan mashhur boʻlgan daʼvogar boshchilik qildi. 1875-yilda Xudoyorxon taxtdan agʻdarilib, rus hududiga qochdi, qoʻzgʻolon esa Rossiyaga qarshi kurashga aylandi. General Kaufman va Mixail Skobelev qoʻshinlari vodiyni egalladi, 1876-yil fevralida podsho farmoni bilan Qoʻqon xonligi tugatilib, uning oʻrnida Fargʻona viloyati tuzildi. Viloyatning yangi maʼmuriy markazi sifatida Yangi Margʻilon shahri barpo etildi — keyinroq Skobelev, 1924-yildan Fargʻona deb ataldi. Qoʻqondagi Xudoyorxon saroyi bugun oʻlkashunoslik muzeyi.
