Jizzaxda tugʻilgan, XX asr oʻzbek sheʼriyatining eng yorqin shoirlaridan biri. «Oygul bilan Baxtiyor», «Semurgʻ» dostonlari va «Muqanna» dramasi muallifi; 35 yoshida avtohalokatda vafot etgan.
Hamid Olimjon (Hamid Olimjonovich Azimov) 1909-yil 12-dekabrda Jizzaxda tugʻilgan. Bolaligidan onasi Komila va bobosi Mulla Azimdan koʻplab ertak, doston va qoʻshiqlarni eshitib oʻsgan — bu keyinchalik uning ijodiga katta taʼsir koʻrsatgan. 1923–1928-yillarda Samarqanddagi bilim yurtida, soʻng Pedagogika akademiyasida oʻqigan. 1930-yillarda Toshkentda ishlab, lirik shoir sifatida tanildi; «Olov sochlar», «Oʻlka», «Baxt» kabi toʻplamlari nashr etildi. 1939-yildan umrining oxirigacha Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasiga rahbarlik qilgan, 1943-yilda Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi boʻlgan. U shoira Zulfiyaga uylangan edi.
Dostonlar, drama va folklor
Hamid Olimjon baxshilar ijrosidagi dostonlardan ilhomlanib, «Oygul bilan Baxtiyor» (1937), «Zaynab va Omon» (1938), «Semurgʻ yoki Parizod va Bunyod» (1939) kabi sheʼriy dostonlar yaratdi. 1938-yilda u «Alpomish» dostonini birinchi boʻlib toʻplab nashr ettirgan. Urush yillarida «Qoʻlingga qurol ol!» toʻplami, «Roksananing koʻz yoshlari» dostoni va tarixiy «Muqanna» dramasini yozdi; «Muqanna» bugun ham teatrlarda qoʻyiladi. U Pushkin, Lermontov, Gorkiy asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. 1944-yil 3-iyulda Toshkentda avtomobil halokatida vafot etgan. U «Alpomish» kabi xalq dostonlarini oʻrganib, folklor boʻyicha ilmiy maqolalar ham yozgan, oʻzbek mumtoz adabiyoti merosini targʻib qilgan.
Xotirasi
Toshkent metrosining bekatlaridan biri, Samarqand viloyat musiqali drama teatri va Qarshi davlat pedagogika instituti Hamid Olimjon nomini oladi. 1990-yil 19-mayda Toshkentda shoir nomidagi maydonda unga haykal oʻrnatilgan. Shoirning rafiqasi Zulfiya uning xotirasiga koʻplab taʼsirli sheʼrlar bagʻishlagan. Jizzaxga kelgan sayohatchi uchun shoirning vatani — qadimiy Jizzax shahri va yaqinidagi Temur darvozasi darasi qiziqarli manzil.
Birinchi jahon urushi qizgʻin davom etayotgan 1916-yil 25-iyunda (yangi uslubda 8-iyul) Nikolay II 19–43 yoshli turkistonlik erkaklarni front ortidagi mardikorlik ishlariga safarbar qilish haqida farmon chiqardi. Oʻrim-yigʻim mavsumida chiqarilgan, roʻyxatlar adolatsiz tuzilgan bu qaror keng norozilikka sabab boʻldi. Iyul oyida Xoʻjand, Toshkent, Fargʻona vodiysi shaharlarida chiqishlar boʻldi; Jizzaxda qoʻzgʻolon ayniqsa keskin tus olib, qurolli toʻqnashuvlarga aylandi va jazo otryadlari tomonidan shafqatsiz bostirildi, eski shahar qattiq zarar koʻrdi. Qoʻzgʻolon Qozogʻiston va Qirgʻizistonga ham yoyilgan. Keyinchalik oʻn minglab mardikorlar baribir frontga joʻnatilgan.
1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin Toshkentda hokimiyatni bolsheviklar boshchiligidagi sovet egalladi, mahalliy musulmon aholi esa boshqaruvdan chetlatildi. Bunga javoban 1917-yil 27-noyabrda Qoʻqonda boʻlib oʻtgan IV favqulodda oʻlka musulmonlari qurultoyi Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Hukumatga Muhammadjon Tinishboyev, keyin Mustafo Choʻqay rahbarlik qildi; jadidlar ham uning faoliyatida qatnashdi. 1918-yil fevralida Toshkentdan yuborilgan qizil gvardiya otryadlari Qoʻqonni bosib oldi; shaharning katta qismi vayron boʻldi, minglab tinch aholi halok boʻldi. Muxtoriyat qisqa umr koʻrgan boʻlsa-da, mintaqada milliy davlatchilikka intilishning muhim bosqichi sifatida baholanadi.
Turkiston muxtoriyati tor-mor etilgach, 1918-yildan Fargʻona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat boshlandi; sovet manbalarida u «bosmachilik» deb atalgan, bugungi oʻzbek tarixshunosligida esa koʻpincha istiqlolchilik harakati deb baholanadi. Unga Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek (Koʻrshermat) kabi qoʻrboshilar boshchilik qilgan. 1920-yildan keyin kurash Sharqiy Buxoro va Qashqadaryo-Surxondaryo togʻlarida davom etdi, uning yetakchilaridan biri Ibrohimbek edi; 1921–1922-yillarda harakatga Usmonli generali Anvar posho ham qoʻshilib, 1922-yilda halok boʻldi. Qizil Armiya katta kuchlar bilan harakatni 1920-yillar oʻrtalariga kelib asosan bostirdi, alohida guruhlar 1930-yillar boshigacha saqlangan.
1920-yil fevralida Qizil Armiya va mahalliy yosh xivaliklar kuchlari Xiva xonligini agʻdardi: soʻnggi xon Said Abdullaxon taxtdan voz kechdi, aprelda Xorazm Xalq Sovet Respublikasi eʼlon qilindi. 1920-yil 2-sentabrda Mixail Frunze qoʻmondonligidagi Qizil Armiya yosh buxoroliklar bilan birga Buxoroni bombardimon qilib egalladi; Ark qalʼasi va shaharning bir qismi yonib ketdi, amir Olimxon avval Sharqiy Buxoroga, 1921-yilda Afgʻonistonga qochdi. Oktabrda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzildi, hukumatiga Fayzulla Xoʻjayev boshchilik qildi, Fitrat ham vazir boʻldi. Har ikki respublika 1924-yildagi milliy-hududiy chegaralanish bilan tugatildi.
1924-yilda Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish oʻtkazildi: Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm respublikalari oʻrniga asosan etnik tamoyil boʻyicha yangi respublikalar tuzildi. 1924-yil 27-oktabrda Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tashkil topdi; 1929-yilgacha uning tarkibida Tojikiston ASSR ham boʻlgan. 1925-yil fevralida Buxoroda Sovetlarning I qurultoyi boʻlib oʻtdi. Respublika poytaxti dastlab Samarqand edi, 1930-yilda poytaxt Toshkentga koʻchirildi. Chizilgan chegaralar koʻp jihatdan bugungi Oʻzbekiston hududini belgilab berdi, ammo Fargʻona vodiysi kabi aralash hududlarda murakkab chegaralar va anklavlar qoldirdi.
1927-yil 8-martda — Xalqaro xotin-qizlar kunida sovet hokimiyati Oʻrta Osiyoda «Hujum» kampaniyasini boshladi. Uning maqsadi ayollarni paranji va chachvondan voz kechishga undash, savodxonlik kurslari, ishlab chiqarishga jalb qilish orqali ularning ijtimoiy mavqeini oʻzgartirish edi. Shahar maydonlarida ommaviy ravishda paranji yoqish marosimlari oʻtkazildi. Kampaniya jamiyatda keskin qarshilikka uchradi: paranjini tashlagan koʻplab ayollar taʼqib qilindi, ayrim hisob-kitoblarga koʻra 2,5 mingga yaqini oʻldirilgan. Tarixchilar «Hujum»ni turlicha baholaydi — ayollar uchun taʼlim va kasb imkoniyatlarini ochgan islohot sifatida ham, zoʻrlab amalga oshirilgan va katta qurbonlarga sabab boʻlgan siyosat sifatida ham.
