Toshkentlik shoira, XX asr oʻzbek ayollar sheʼriyatining eng yirik vakili. Turmush oʻrtogʻi Hamid Olimjon xotirasiga bagʻishlangan sheʼrlari bilan mashhur; uning nomidagi Davlat mukofoti har yili iqtidorli qizlarga beriladi.
Zulfiya Isroilova 1915-yil 1-martda Toshkentda hunarmand-quyuvchi oilasida tugʻilgan. Xotin-qizlar pedagogika bilim yurtini tamomlab, Til va adabiyot institutida tahsilni davom ettirgan. 1932-yilda ilk sheʼriy toʻplami «Hayot varaqlari» nashr etildi. 1930-yillarda shoir Hamid Olimjonga turmushga chiqdi. Uzoq yillar nashriyot va jurnallarda ishlagan, «Saodat» jurnalining bosh muharriri boʻlgan, Osiyo va Afrika yozuvchilari konferensiyalarida sovet delegatsiyalari tarkibida qatnashgan. 1965-yilda Oʻzbekiston xalq shoiri, 1984-yilda Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvonini olgan. Zulfiya 1996-yil 1-avgustda Toshkentda vafot etgan.
Ijodi
Zulfiya ijodining choʻqqisi urush yillariga toʻgʻri keladi: «Uni Farhod der edilar» (1943), «Hijron kunlarida» (1944) va «Hulkar» (1947) toʻplamlari. Ayniqsa 1944-yilda Hamid Olimjon fojiali halok boʻlgach yozilgan, sadoqat, sogʻinch va iztiroblarga toʻla sheʼrlari oʻzbek lirikasining eng taʼsirli sahifalaridan biri boʻldi. Keyingi yillarda u ona, ayol, tinchlik va doʻstlik mavzularida yozgan; «Xotira satrlari» (1974) kitobi va «Kamalak» turkumi uchun SSSR Davlat mukofotiga (1976) sazovor boʻlgan. U Javaharlal Neru nomidagi xalqaro mukofot (1968) laureati, rus va boshqa tillardan tarjimalar ham qilgan. Uning sheʼrlari koʻplab tillarga oʻgirilgan. Zulfiya sheʼrlarida ayolning nozik tuygʻulari, vafo va mehr tuygʻusi ayricha samimiyat bilan ifodalangan.
Xotirasi
1999-yilda Oʻzbekistonda Zulfiya nomidagi Davlat mukofoti taʼsis etildi: u har yili 8-mart arafasida 14 yoshdan 30 yoshgacha boʻlgan iqtidorli qizlarga topshiriladi. 2008-yil 1-martda Toshkent markazida shoiraga haykal oʻrnatilgan, 2014-yilda bronza haykal bilan almashtirilgan va 2017-yil dekabrida Adiblar xiyoboniga koʻchirilgan. Uning sheʼrlari maktab darsliklariga kiritilgan, koʻplari qoʻshiqqa aylangan.
Birinchi jahon urushi qizgʻin davom etayotgan 1916-yil 25-iyunda (yangi uslubda 8-iyul) Nikolay II 19–43 yoshli turkistonlik erkaklarni front ortidagi mardikorlik ishlariga safarbar qilish haqida farmon chiqardi. Oʻrim-yigʻim mavsumida chiqarilgan, roʻyxatlar adolatsiz tuzilgan bu qaror keng norozilikka sabab boʻldi. Iyul oyida Xoʻjand, Toshkent, Fargʻona vodiysi shaharlarida chiqishlar boʻldi; Jizzaxda qoʻzgʻolon ayniqsa keskin tus olib, qurolli toʻqnashuvlarga aylandi va jazo otryadlari tomonidan shafqatsiz bostirildi, eski shahar qattiq zarar koʻrdi. Qoʻzgʻolon Qozogʻiston va Qirgʻizistonga ham yoyilgan. Keyinchalik oʻn minglab mardikorlar baribir frontga joʻnatilgan.
1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin Toshkentda hokimiyatni bolsheviklar boshchiligidagi sovet egalladi, mahalliy musulmon aholi esa boshqaruvdan chetlatildi. Bunga javoban 1917-yil 27-noyabrda Qoʻqonda boʻlib oʻtgan IV favqulodda oʻlka musulmonlari qurultoyi Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Hukumatga Muhammadjon Tinishboyev, keyin Mustafo Choʻqay rahbarlik qildi; jadidlar ham uning faoliyatida qatnashdi. 1918-yil fevralida Toshkentdan yuborilgan qizil gvardiya otryadlari Qoʻqonni bosib oldi; shaharning katta qismi vayron boʻldi, minglab tinch aholi halok boʻldi. Muxtoriyat qisqa umr koʻrgan boʻlsa-da, mintaqada milliy davlatchilikka intilishning muhim bosqichi sifatida baholanadi.
Turkiston muxtoriyati tor-mor etilgach, 1918-yildan Fargʻona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat boshlandi; sovet manbalarida u «bosmachilik» deb atalgan, bugungi oʻzbek tarixshunosligida esa koʻpincha istiqlolchilik harakati deb baholanadi. Unga Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek (Koʻrshermat) kabi qoʻrboshilar boshchilik qilgan. 1920-yildan keyin kurash Sharqiy Buxoro va Qashqadaryo-Surxondaryo togʻlarida davom etdi, uning yetakchilaridan biri Ibrohimbek edi; 1921–1922-yillarda harakatga Usmonli generali Anvar posho ham qoʻshilib, 1922-yilda halok boʻldi. Qizil Armiya katta kuchlar bilan harakatni 1920-yillar oʻrtalariga kelib asosan bostirdi, alohida guruhlar 1930-yillar boshigacha saqlangan.
1920-yil fevralida Qizil Armiya va mahalliy yosh xivaliklar kuchlari Xiva xonligini agʻdardi: soʻnggi xon Said Abdullaxon taxtdan voz kechdi, aprelda Xorazm Xalq Sovet Respublikasi eʼlon qilindi. 1920-yil 2-sentabrda Mixail Frunze qoʻmondonligidagi Qizil Armiya yosh buxoroliklar bilan birga Buxoroni bombardimon qilib egalladi; Ark qalʼasi va shaharning bir qismi yonib ketdi, amir Olimxon avval Sharqiy Buxoroga, 1921-yilda Afgʻonistonga qochdi. Oktabrda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzildi, hukumatiga Fayzulla Xoʻjayev boshchilik qildi, Fitrat ham vazir boʻldi. Har ikki respublika 1924-yildagi milliy-hududiy chegaralanish bilan tugatildi.
1924-yilda Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish oʻtkazildi: Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm respublikalari oʻrniga asosan etnik tamoyil boʻyicha yangi respublikalar tuzildi. 1924-yil 27-oktabrda Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tashkil topdi; 1929-yilgacha uning tarkibida Tojikiston ASSR ham boʻlgan. 1925-yil fevralida Buxoroda Sovetlarning I qurultoyi boʻlib oʻtdi. Respublika poytaxti dastlab Samarqand edi, 1930-yilda poytaxt Toshkentga koʻchirildi. Chizilgan chegaralar koʻp jihatdan bugungi Oʻzbekiston hududini belgilab berdi, ammo Fargʻona vodiysi kabi aralash hududlarda murakkab chegaralar va anklavlar qoldirdi.
1927-yil 8-martda — Xalqaro xotin-qizlar kunida sovet hokimiyati Oʻrta Osiyoda «Hujum» kampaniyasini boshladi. Uning maqsadi ayollarni paranji va chachvondan voz kechishga undash, savodxonlik kurslari, ishlab chiqarishga jalb qilish orqali ularning ijtimoiy mavqeini oʻzgartirish edi. Shahar maydonlarida ommaviy ravishda paranji yoqish marosimlari oʻtkazildi. Kampaniya jamiyatda keskin qarshilikka uchradi: paranjini tashlagan koʻplab ayollar taʼqib qilindi, ayrim hisob-kitoblarga koʻra 2,5 mingga yaqini oʻldirilgan. Tarixchilar «Hujum»ni turlicha baholaydi — ayollar uchun taʼlim va kasb imkoniyatlarini ochgan islohot sifatida ham, zoʻrlab amalga oshirilgan va katta qurbonlarga sabab boʻlgan siyosat sifatida ham.
