Namanganda tugʻilgan, 1930-yillar oʻzbek sheʼriyatining eng yorqin yosh isteʼdodlaridan biri. 24 yoshida qatagʻon qilinib, 1944-yilda Sibir lagerida vafot etgan.
Usmon Nosir 1912-yil 13-noyabrda Namanganda kambagʻal hunarmand oilasida tugʻilgan; toʻrt yoshida otasidan yetim qolgan. 1921-yilda tarbiyachisi — amakisi bilan Qoʻqonga koʻchib, u yerdagi internatda tarbiyalangan va rus hamda jahon adabiyoti bilan tanishgan. 1931-yildan Samarqanddagi Oʻzbekiston davlat universitetining filologiya fakultetida oʻqigan. Zamondoshlari uni «adabiyotga momaqaldiroqdek kirib, chaqmoqdek qisqa umr koʻrgan» shoir deb taʼriflagan. U rus va oʻzbek tillarida erkin soʻzlashgan, yoshligidanoq Pushkin, Lermontov va Navoiy sheʼriyatini yod bilgan. Talabalik yillaridayoq uning sheʼrlari gazeta va jurnallarda muntazam bosila boshlagan, adabiy kechalarda oʻqigan sheʼrlari tinglovchilarni hayratga solgan.
Qisqa, yorqin ijod
Usmon Nosirning birinchi toʻplami «Quyosh bilan suhbat» 1932-yilda chiqdi, ketidan «Safarbar satrlar», «Traktorobod» (1933), «Yurak» (1935) va «Mehrim» (1936) toʻplamlari nashr etildi. Uning sheʼrlari samimiy lirizmi, yangi obrazlari bilan yoshlar orasida juda mashhur boʻldi. U «Nazirjon Xalilov», «Zafar», «Atlas» kabi pyesalar yozgan, Pushkinning «Boqchasaroy fontani» va Lermontovning «Demon» asarlarini oʻzbek tiliga oʻgirgan. 1937-yil iyulida «xalq dushmani» sifatida hibsga olinib, oʻn yilga hukm qilindi; Zlatoust qamoqxonasi, Vladivostok va Magadan lagerlaridan soʻng 1943-yilda Kemerovo viloyatining Mariinsk tumanidagi lagerga oʻtkazildi va 1944-yil 9-martda shu yerda vafot etdi. Keyinchalik oqlangan.
Xotirasi
2003-yilda shoir tavalludining 90 yilligi, 2022-yilda esa 110 yilligi Oʻzbekistonda keng nishonlandi. Kemerovo shahrida Usmon Nosir muzeyi ishlaydi va har yili uning xotirasiga bagʻishlangan adabiy oʻqishlar oʻtkaziladi; 2023-yilda Mariinskdagi Sibir lagerlari qurbonlari xotira majmuasida unga haykal oʻrnatilgan. Uning lirikasi bugun ham Oʻzbekistonda eng koʻp oʻqiladigan sheʼrlar qatorida.
Birinchi jahon urushi qizgʻin davom etayotgan 1916-yil 25-iyunda (yangi uslubda 8-iyul) Nikolay II 19–43 yoshli turkistonlik erkaklarni front ortidagi mardikorlik ishlariga safarbar qilish haqida farmon chiqardi. Oʻrim-yigʻim mavsumida chiqarilgan, roʻyxatlar adolatsiz tuzilgan bu qaror keng norozilikka sabab boʻldi. Iyul oyida Xoʻjand, Toshkent, Fargʻona vodiysi shaharlarida chiqishlar boʻldi; Jizzaxda qoʻzgʻolon ayniqsa keskin tus olib, qurolli toʻqnashuvlarga aylandi va jazo otryadlari tomonidan shafqatsiz bostirildi, eski shahar qattiq zarar koʻrdi. Qoʻzgʻolon Qozogʻiston va Qirgʻizistonga ham yoyilgan. Keyinchalik oʻn minglab mardikorlar baribir frontga joʻnatilgan.
1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin Toshkentda hokimiyatni bolsheviklar boshchiligidagi sovet egalladi, mahalliy musulmon aholi esa boshqaruvdan chetlatildi. Bunga javoban 1917-yil 27-noyabrda Qoʻqonda boʻlib oʻtgan IV favqulodda oʻlka musulmonlari qurultoyi Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Hukumatga Muhammadjon Tinishboyev, keyin Mustafo Choʻqay rahbarlik qildi; jadidlar ham uning faoliyatida qatnashdi. 1918-yil fevralida Toshkentdan yuborilgan qizil gvardiya otryadlari Qoʻqonni bosib oldi; shaharning katta qismi vayron boʻldi, minglab tinch aholi halok boʻldi. Muxtoriyat qisqa umr koʻrgan boʻlsa-da, mintaqada milliy davlatchilikka intilishning muhim bosqichi sifatida baholanadi.
Turkiston muxtoriyati tor-mor etilgach, 1918-yildan Fargʻona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat boshlandi; sovet manbalarida u «bosmachilik» deb atalgan, bugungi oʻzbek tarixshunosligida esa koʻpincha istiqlolchilik harakati deb baholanadi. Unga Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek (Koʻrshermat) kabi qoʻrboshilar boshchilik qilgan. 1920-yildan keyin kurash Sharqiy Buxoro va Qashqadaryo-Surxondaryo togʻlarida davom etdi, uning yetakchilaridan biri Ibrohimbek edi; 1921–1922-yillarda harakatga Usmonli generali Anvar posho ham qoʻshilib, 1922-yilda halok boʻldi. Qizil Armiya katta kuchlar bilan harakatni 1920-yillar oʻrtalariga kelib asosan bostirdi, alohida guruhlar 1930-yillar boshigacha saqlangan.
1920-yil fevralida Qizil Armiya va mahalliy yosh xivaliklar kuchlari Xiva xonligini agʻdardi: soʻnggi xon Said Abdullaxon taxtdan voz kechdi, aprelda Xorazm Xalq Sovet Respublikasi eʼlon qilindi. 1920-yil 2-sentabrda Mixail Frunze qoʻmondonligidagi Qizil Armiya yosh buxoroliklar bilan birga Buxoroni bombardimon qilib egalladi; Ark qalʼasi va shaharning bir qismi yonib ketdi, amir Olimxon avval Sharqiy Buxoroga, 1921-yilda Afgʻonistonga qochdi. Oktabrda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzildi, hukumatiga Fayzulla Xoʻjayev boshchilik qildi, Fitrat ham vazir boʻldi. Har ikki respublika 1924-yildagi milliy-hududiy chegaralanish bilan tugatildi.
1924-yilda Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish oʻtkazildi: Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm respublikalari oʻrniga asosan etnik tamoyil boʻyicha yangi respublikalar tuzildi. 1924-yil 27-oktabrda Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tashkil topdi; 1929-yilgacha uning tarkibida Tojikiston ASSR ham boʻlgan. 1925-yil fevralida Buxoroda Sovetlarning I qurultoyi boʻlib oʻtdi. Respublika poytaxti dastlab Samarqand edi, 1930-yilda poytaxt Toshkentga koʻchirildi. Chizilgan chegaralar koʻp jihatdan bugungi Oʻzbekiston hududini belgilab berdi, ammo Fargʻona vodiysi kabi aralash hududlarda murakkab chegaralar va anklavlar qoldirdi.
1927-yil 8-martda — Xalqaro xotin-qizlar kunida sovet hokimiyati Oʻrta Osiyoda «Hujum» kampaniyasini boshladi. Uning maqsadi ayollarni paranji va chachvondan voz kechishga undash, savodxonlik kurslari, ishlab chiqarishga jalb qilish orqali ularning ijtimoiy mavqeini oʻzgartirish edi. Shahar maydonlarida ommaviy ravishda paranji yoqish marosimlari oʻtkazildi. Kampaniya jamiyatda keskin qarshilikka uchradi: paranjini tashlagan koʻplab ayollar taʼqib qilindi, ayrim hisob-kitoblarga koʻra 2,5 mingga yaqini oʻldirilgan. Tarixchilar «Hujum»ni turlicha baholaydi — ayollar uchun taʼlim va kasb imkoniyatlarini ochgan islohot sifatida ham, zoʻrlab amalga oshirilgan va katta qurbonlarga sabab boʻlgan siyosat sifatida ham.
