Jizzaxda tugʻilgan, 1959–1983-yillarda Oʻzbekiston Kommunistik partiyasining birinchi kotibi boʻlgan davlat arbobi va yozuvchi. Uning davri turlicha baholanadi; Jizzax viloyatidagi tuman uning nomi bilan atalgan.
Sharof Rashidov 1917-yil 6-noyabrda (eski uslubda 24-oktabr) Jizzaxda dehqon oilasida tugʻilgan. Jizzax pedagogika texnikumini (1935) va Samarqand davlat universitetining filologiya fakultetini (1941) tamomlagan, oʻqituvchi va Samarqand viloyat gazetasining muharriri boʻlib ishlagan. Ikkinchi jahon urushida Moskva ostonasidagi janglarda qatnashgan, Volxov frontida ogʻir yaralanib, 1943-yilda vataniga qaytgan. Keyin Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisi (1949–1950), Oʻzbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumi raisi (1950–1959) boʻlgan, 1959-yildan umrining oxirigacha Oʻzbekiston Kommunistik partiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi lavozimida ishlagan. Ikki marta Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvonini olgan.
Yozuvchi va rahbar
Rashidov yozuvchi sifatida ham tanilgan: «Chegarachi» dostoni, «Gʻoliblar», «Boʻrondan kuchli» (1958), «Qudratli toʻlqin» (1964) romanlari, hind afsonasi asosidagi «Kashmir qoʻshigʻi» (1956) qissasi muallifi. U 1950-yillarda 1937–1938-yillarda qatagʻon qilingan ziyolilarni oqlash tashabbuskorlaridan biri boʻlgan. Uning rahbarligi davrida 1966-yilgi zilziladan keyin Toshkent qayta qurildi, 1970-yilda Samarqandning 2500 yilligi nishonlandi, 1977-yilda metro ochildi, paxta maydonlari keskin kengaytirildi. Rashidov 1983-yil 31-oktabrda QoraqalpogʻistonningEllikqalʼa tumaniga safar chogʻida vafot etdi va dastlab Toshkent markazida dafn etildi. Shundan soʻng boshlangan «paxta ishi» tergovlarida uning davri qoralanib, 1986-yilda xoki boshqa joyga koʻchirildi; manbalarda u Chigʻatoy qabristoniga yoki ona shahri Jizzaxga qayta dafn etilgani aytiladi.
Bugungi baholar va xotira
Mustaqillikdan keyin Rashidov nomi oqlandi va u milliy manfaatlarni himoya qilgan rahbar sifatida qayta ulugʻlandi; ayni paytda tarixchilar uning davridagi paxta yakkahokimligi va qoʻshib yozishlar muammosini ham qayd etadi. Jizzax viloyatidagiSharof Rashidov tumani, Toshkent va Jizzaxdagi koʻchalar, maktablar uning nomini oladi. Jizzaxda uning haykali va muzeyi bor.
1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin Toshkentda hokimiyatni bolsheviklar boshchiligidagi sovet egalladi, mahalliy musulmon aholi esa boshqaruvdan chetlatildi. Bunga javoban 1917-yil 27-noyabrda Qoʻqonda boʻlib oʻtgan IV favqulodda oʻlka musulmonlari qurultoyi Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Hukumatga Muhammadjon Tinishboyev, keyin Mustafo Choʻqay rahbarlik qildi; jadidlar ham uning faoliyatida qatnashdi. 1918-yil fevralida Toshkentdan yuborilgan qizil gvardiya otryadlari Qoʻqonni bosib oldi; shaharning katta qismi vayron boʻldi, minglab tinch aholi halok boʻldi. Muxtoriyat qisqa umr koʻrgan boʻlsa-da, mintaqada milliy davlatchilikka intilishning muhim bosqichi sifatida baholanadi.
Turkiston muxtoriyati tor-mor etilgach, 1918-yildan Fargʻona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat boshlandi; sovet manbalarida u «bosmachilik» deb atalgan, bugungi oʻzbek tarixshunosligida esa koʻpincha istiqlolchilik harakati deb baholanadi. Unga Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek (Koʻrshermat) kabi qoʻrboshilar boshchilik qilgan. 1920-yildan keyin kurash Sharqiy Buxoro va Qashqadaryo-Surxondaryo togʻlarida davom etdi, uning yetakchilaridan biri Ibrohimbek edi; 1921–1922-yillarda harakatga Usmonli generali Anvar posho ham qoʻshilib, 1922-yilda halok boʻldi. Qizil Armiya katta kuchlar bilan harakatni 1920-yillar oʻrtalariga kelib asosan bostirdi, alohida guruhlar 1930-yillar boshigacha saqlangan.
1920-yil fevralida Qizil Armiya va mahalliy yosh xivaliklar kuchlari Xiva xonligini agʻdardi: soʻnggi xon Said Abdullaxon taxtdan voz kechdi, aprelda Xorazm Xalq Sovet Respublikasi eʼlon qilindi. 1920-yil 2-sentabrda Mixail Frunze qoʻmondonligidagi Qizil Armiya yosh buxoroliklar bilan birga Buxoroni bombardimon qilib egalladi; Ark qalʼasi va shaharning bir qismi yonib ketdi, amir Olimxon avval Sharqiy Buxoroga, 1921-yilda Afgʻonistonga qochdi. Oktabrda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzildi, hukumatiga Fayzulla Xoʻjayev boshchilik qildi, Fitrat ham vazir boʻldi. Har ikki respublika 1924-yildagi milliy-hududiy chegaralanish bilan tugatildi.
1924-yilda Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish oʻtkazildi: Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm respublikalari oʻrniga asosan etnik tamoyil boʻyicha yangi respublikalar tuzildi. 1924-yil 27-oktabrda Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tashkil topdi; 1929-yilgacha uning tarkibida Tojikiston ASSR ham boʻlgan. 1925-yil fevralida Buxoroda Sovetlarning I qurultoyi boʻlib oʻtdi. Respublika poytaxti dastlab Samarqand edi, 1930-yilda poytaxt Toshkentga koʻchirildi. Chizilgan chegaralar koʻp jihatdan bugungi Oʻzbekiston hududini belgilab berdi, ammo Fargʻona vodiysi kabi aralash hududlarda murakkab chegaralar va anklavlar qoldirdi.
1927-yil 8-martda — Xalqaro xotin-qizlar kunida sovet hokimiyati Oʻrta Osiyoda «Hujum» kampaniyasini boshladi. Uning maqsadi ayollarni paranji va chachvondan voz kechishga undash, savodxonlik kurslari, ishlab chiqarishga jalb qilish orqali ularning ijtimoiy mavqeini oʻzgartirish edi. Shahar maydonlarida ommaviy ravishda paranji yoqish marosimlari oʻtkazildi. Kampaniya jamiyatda keskin qarshilikka uchradi: paranjini tashlagan koʻplab ayollar taʼqib qilindi, ayrim hisob-kitoblarga koʻra 2,5 mingga yaqini oʻldirilgan. Tarixchilar «Hujum»ni turlicha baholaydi — ayollar uchun taʼlim va kasb imkoniyatlarini ochgan islohot sifatida ham, zoʻrlab amalga oshirilgan va katta qurbonlarga sabab boʻlgan siyosat sifatida ham.
Qoraqalpogʻiston muxtoriyati va Oʻzbekistonga qoʻshilishi
Milliy-hududiy chegaralanishdan soʻng, 1925-yilda Amudaryo quyi oqimidagi qoraqalpoqlar yerlarida Qoraqalpoq muxtor viloyati tuzildi; u dastlab Qozogʻiston ASSR, 1930-yildan bevosita RSFSR tarkibida boʻlgan. 1932-yil 20-martda viloyat Qoraqalpogʻiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasiga aylantirildi — bu Oʻrta Osiyodagi yagona ASSR edi. 1936-yil 5-dekabrda Qoraqalpogʻiston ASSR Oʻzbekiston SSR tarkibiga oʻtkazildi. Poytaxti dastlab Toʻrtkoʻl boʻlib, Amudaryo yuvib ketish xavfi tufayli 1939-yilda Nukusga koʻchirildi. 1990-yilda respublika suverenitet deklaratsiyasini qabul qildi, bugun u Oʻzbekiston tarkibidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi.
