Xoʻja Doniyor maqbarasi

Uch din eʼzozlagan qabr

Siyob arigʻi boʻyidagi tepalikda, Afrosiyobning shimoli-sharqiy chekkasida Samarqandning eng gʻaroyib ziyoratgohlaridan biri joylashgan. Musulmonlar uni Xoʻja Doniyor, yahudiylar — paygʻambar Doniyol (Daniel), nasroniylar Daniil paygʻambar qabri sifatida ziyorat qiladi. Bibliyadagi «Doniyol kitobi»ga koʻra, Doniyol Quddusdan Bobilga asir qilib olib ketilgan zodagon yigit boʻlib, tush taʼbiri va donoligi bilan Navuxodonosor saroyida obroʻ qozongan; fors shohi Doro davrida esa gʻalamislar tuhmati bilan sherlar orasiga tashlanib, omon qolgan.

Qurʼonda Doniyor nomi tilga olinmaydi, biroq islom manbalarida u paygʻambarlardan biri sifatida eʼzozlanadi. Uning qabri qayerdaligi haqida turli anʼanalar bor: eng keng tarqalgan qarashga koʻra, u Eronning Shush (qadimgi Suza) shahrida dafn etilgan — XII asrda u yerdagi qabrni sayyoh Binyamin Tudelalik ham taʼriflagan. Samarqandlik tarixchi Abu Tohirxoʻja «Samariya» asarida esa Xoʻja Doniyorni Samarqandga islomni olib kelgan Qusam ibn Abbosning safdoshlaridan biri deb yozadi — yaʼni mahalliy anʼanada bu nom islomning ilk targʻibotchilari bilan ham bogʻlanadi.

Amir Temur haqidagi rivoyat

Eng mashhur rivoyatga koʻra, Amir Temur gʻarbga yurishlari chogʻida Suzani ololmagan. Mahalliy ulamolar shahar qudrati Doniyor paygʻambar qabri barakasida ekanini aytgach, Temur muqaddas jasadning bir qismini (baʼzi rivoyatlarda — qoʻlini) Samarqandga olib kelgan. Karvon Siyob boʻyiga yetganda hoki-poklarni ortgan ot shu yerda toʻxtab, choʻkkan; avliyo shu joyga dafn etilgan, ot tuyogʻi tekkan joydan esa buloq otilib chiqqan, deyiladi.

Bu voqeani tarixiy hujjatlar tasdiqlamaydi: tadqiqotchilar uni keyingi davrlarda shakllangan rivoyat deb hisoblaydi. Ammo aynan shu hikoya maqbarani Samarqandning eng koʻp ziyorat qilinadigan joylaridan biriga aylantirgan.

Oʻn sakkiz metrlik sagʻana

Yana bir rivoyatga koʻra, qabr yillar oʻtib «oʻsib» borgan, shuning uchun uning ustidagi bino ham necha bor uzaytirilgan. Hozirgi maqbara XX asr boshlarida qurilgan: bu besh past gumbazli choʻziq toʻgʻri toʻrtburchak bino boʻlib, ichida uzunligi 18 metrga yaqin sagʻana yotadi. XX asr boshidagi suratlarda bino olti gumbazli koʻrinadi — gumbazlardan biri keyinchalik yoʻqolgan yoki qayta qurilgan boʻlishi mumkin.

Shimoliy peshtoq va gumbazlar pishgan gʻishtdan terilgan, peshtoq ganch oʻymakorligi bilan bezatilgan. Keyingi taʼmirlarda hudud devor bilan oʻralib, tepalikka uch qismli zinapoya qurilgan, sagʻana oniks va qora marmar bilan qoplangan. Majmuada namoz uchun ayvon ham bor.

Buloq va pista daraxti

Maqbara yonidagi buloq suvi xalq orasida shifobaxsh hisoblanadi: ziyoratchilar undan ichib, idishlarda olib ketadi. 1996-yilda Moskva va Butun Rus Patriarxi Aleksiy II Samarqandga tashrifi chogʻida maqbarani ziyorat qilgan va yonidagi qurib qolgan pista daraxtini duo qilgan. Shahar rivoyatiga koʻra, oradan koʻp oʻtmay daraxt yana kurtak chiqargan. Cherkov buni rasman moʻjiza deb eʼlon qilmagan, ammo bu hikoya gidlar va ziyoratchilar orasida keng tarqalgan.

Bilasizmi?

Xoʻja Doniyor maqbarasi Afrosiyob bilan birga 2001-yilda UNESCO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan «Samarqand — madaniyatlar chorrahasi» hududi tarkibiga kiradi. Bu yer turli din vakillari yonma-yon, bir xil hurmat bilan ziyorat qiladigan kamyob maskanlardan biri.