Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyi

Tarixi

Muzeyning asos solingan sanasi — 1876-yil 12-iyul: oʻshanda rus olimlari tashabbusi bilan Turkiston xalq muzeyi tashkil etilgan. U Toshkentdagi va butun Oʻrta Osiyodagi eng qadimgi muzeylardan biri hisoblanadi. Muzey Samarqand (1896) va Fargʻona (1899) muzeylarining ochilishiga yordam bergan, Parij (1900) va Milan (1906) koʻrgazmalarida qatnashgan.

1919-yilda uning negizida Tabiat muzeyi va Turkiston davlat muzeyi tuzilgan. Muzey bir necha bor nomi va manzilini oʻzgartirgan; 1990-yillar boshida Lenin muzeyi yopilgach, uning binosiga koʻchib oʻtgan. 2024-yil 4-iyunda bino taʼmirga yopildi va 2026-yil 24-iyulda qayta ochildi.

Qayta ochilish 2026-yil 24-iyulda ochiq eshiklar kuni sifatida bepul oʻtkazildi, 27-iyuldan esa muzey odatdagi tartibda ishlay boshladi. 2019-yilda muzey kolleksiyasiga «Oʻzbekiston madaniy merosi jahon toʻplamlarida» turkumidan ikki jild bagʻishlandi: birinchisida ilk paleolitdan (taxminan 1,5 mln yil avval) XVI asrgacha boʻlgan arxeologik topilmalar va tangalar jamlangan.

Bino — Toshkent modernizmi ramzi

Bino 1970-yilda Lenin muzeyi uchun meʼmorlar Ye. Rozanov va V. Shestopalov loyihasi bilan qurilgan. Uning asosiy shakli — Sharq meʼmorchiligida abadiyat ramzi boʻlgan kub; tarzini oqish-pushti marmar bilan qoplangan geometrik quyoshdan himoya panjaralari oʻrab turadi. Mavhum shakl va milliy naqshning uygʻunligi binoni sovet Toshkentining ramzlaridan biriga aylantirdi.

2026-yil iyulida muzey binosi «Toshkent modernistik meʼmorchiligi» seriyali obyekti tarkibida YuNESKO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritildi.

Kolleksiya

Fondda 250 mingdan ortiq eksponat bor: arxeologik topilmalar, qadimgi sopol va matolar, koʻp sonli tangalar, qoʻlyozmalar, hujjatlar va fotosuratlar. Ayniqsa arxeologik, etnografik va numizmatik toʻplamlar qadrli. Ekspozitsiya tosh davri gʻor madaniyatidan boshlanib, ilk davlatlar, temuriylar davri va keyingi asrlar orqali bugungi kungacha davom etadi.

Eng mashhur eksponatlar orasida Termiz yaqinidagi Fayoztepadan topilgan, yaxshi saqlangan alebastr Budda relyefi (I asr) va hayvon haykalchalari bilan bezatilgan sak bronza qozoni (mil. avv. IV–V asrlar) bor. Islom boʻlimida temuriylardan Buxoroning soʻnggi amirlarigacha boʻlgan davrga oid xattotlik namunalari va farmonlar saqlanadi, etnografiya zallarida esa turli viloyatlar kiyimlari va amaliy sanʼati namoyish etilgan.

Numizmatika boʻlimida Yunon-Baqtriya, Kushon, Qadimgi Xorazm, Naxshab, Buxoro va Chochda zarb qilingan tangalar, shuningdek somoniylar, qoraxoniylar, temuriylar va uch xonlik — Buxoro, Xiva va Qoʻqon tangalari bor; baʼzilarida mahalliy hukmdorlar qiyofasi, boshqalarida urugʻ tamgʻalari zarb qilingan. Arxeologik toʻplamda Afrosiyob, Koʻktepa, Xolchayon, Dalvarzintepa va Termizdan topilgan sopol buyumlar, tosh, loy va ganch haykallar, devoriy rasmlar ham bor.

Kub shaklidagi binoda 20 ta zal joylashgan, umumiy ekspozitsiya maydoni 3,2 ming kvadrat metr.