Toshkent metrosi

Tarixi

Toshkent metrosi — Oʻzbekistondagi yagona va Markaziy Osiyodagi birinchi metropoliten. Uni loyihalash 1966-yilgi zilziladan ikki yil oʻtib, 1968-yilda boshlangan. 1977-yil 6-noyabrda uzunligi 12,2 kilometrlik 9 bekatli birinchi navbat — hozirgi Chilonzor liniyasi ochildi; bu sobiq SSSRdagi yettinchi metro edi (Moskva, Leningrad, Kiyev, Tbilisi, Boku va Xarkovdan keyin).

1984-yil 7-dekabrda Oʻzbekiston liniyasining dastlabki besh bekati — Alisher Navoiy, Oʻzbekiston, Kosmonavtlar, Oybek va Toshkent ishga tushdi. 2001-yil 26-oktabrda Yunusobod liniyasi, 2020-yil 30-avgustda esa keyinchalik Mustaqillikning 30 yilligi nomini olgan toʻrtinchi, asosan yer usti liniyasining birinchi qismi ochildi.

Zilzilabardosh muhandislik

Toshkent metrosi deyarli butunlay sayoz qurilgan: tunnellar chuqurligi 8–25 metr, yagona chuqur bekat — Yunus Rajabiy. Inshootlar mintaqaning yuqori seysmikligi hisobga olinib, MSK-64 shkalasi boʻyicha 9 ballgacha zilzilaga bardosh beradigan qilib loyihalangan. Quruvchilar Toshkentning lyoss tuproqlari bilan ham kurashishga majbur boʻlgan: mexanizatsiyalashgan qalqonlar tebranishdan grunt zichlashib, loyihaviy belgidan pastga choʻkib ketavergan, shu sababli tunnellarning koʻp qismi qoʻl qalqonlari bilan qazilgan.

Bugun metro toʻrt liniyadan iborat: umumiy uzunligi 70,8 km, 50 bekat (31 tasi yer osti, 15 tasi estakadada, 4 tasi yer sathida). 2024-yilda metro yiliga 270 million yoʻlovchi tashigan, 16-dekabrda esa ilk bor bir kunda 1 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatgan.

Shahar kanallari ustidan uchta metro koʻprigi oʻtkazilgan: eng uzuni — Novza va Milliy bogʻ bekatlari orasida. Zilzila boʻlgan taqdirda poyezdlar imkon qadar tez yaqin bekatga yetib boradi va yoʻlovchilar xodimlar kuzatuvida tashqariga olib chiqiladi.

Bekatlar — yer ostidagi galereya

Har bir bekat oʻz nomiga mos mavzuda bezatilgan; ularni loyihalashda Oʻzbekistonning taniqli meʼmor va rassomlari qatnashgan. Bezakda mahalliy qora, qizil va kulrang granit, marmar, keramika, smalta, yogʻoch, shisha va metall ishlatilgan, koʻp bekatlarda milliy amaliy sanʼat anʼanalari aks etgan. Chilonzor va Novza bekatlari gumbazsimon, Mustaqillik maydoni bekati esa alohida kolonnali konstruksiyada qurilgan.

1984-yilda ochilgan Kosmonavtlar bekati 2024-yilda milliy madaniy meros roʻyxatiga, 2026-yil iyulida esa «Toshkent modernistik meʼmorchiligi» seriyali obyekti tarkibida YuNESKO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritildi. Uzoq yillar metroni suratga olish taqiqlangan edi: bu taqiq faqat 2018-yil 1-iyundan bekor qilingan.

Yoʻl haqi

1996–2020-yillarda yoʻl haqi plastik jetonlar bilan toʻlangan, 2020-yil 1-noyabrdan esa kartalarga oʻtildi. 2025-yilda koʻplab bekatlardagi kassalar oʻrniga terminallar oʻrnatildi: ATTO transport kartasi, bank kartalari, mobil ilovalar va boshqa usullar bilan toʻlash mumkin.