Alisher Navoiy nomidagi Katta teatr

Teatr tarixi

Teatrning tarixi 1929-yilda Muhiddin Qoriyoqubov rahbarligidagi konsert-etnografik ansambl negizida professional musiqali teatr tuzilganidan boshlanadi; raqs truppasini Tamaraxonim boshqargan. 1939-yil 11-iyunda birinchi oʻzbek operasi — S. Vasilenko va M. Ashrafiyning «Boʻron» operasi premyerasi boʻlib oʻtdi va shu yili teatr Davlat oʻzbek opera va balet teatri maqomini oldi.

1948-yil martida u Toshkent rus opera teatri bilan birlashib, Alisher Navoiy nomini oldi. 1959-yilda teatrga «akademik», 1966-yilda «Katta teatr» maqomi berildi. Bugun uning repertuarida oʻzbek va jahon mumtoz opera va baletlari bor.

Sahnada nimalar qoʻyilgan

Yangi binogacha truppalar XX asr boshida tbilisilik G. M. Sinsadze qurgan «Kolizey» teatr-sirkida chiqish qilgan; zal va sahna yirik spektakllar uchun torlik qilgani yangi teatr qurish zaruratini tugʻdirgan. Hozirgi binoning asosiy sahnasi 540 kvadrat metrga teng.

1950–1970-yillarda jahon mumtoz asarlari — Verdining «Aida» va «Rigoletto»si, Musorgskiyning «Boris Godunov»i, Xachaturyanning «Spartak» baleti bilan birga milliy asarlar sahnalashtirildi: «Dilorom» (1958), Yudakovning «Maysaraning ishi» (1959), Ashrafiyning «Sevgi tumori» (1969) baleti. 1990-yildan keyin A. Ikromovning «Buyuk Temur», M. Bafoyevning «Umar Xayyom» operalari, Motsartning «Sehrli nay»i qoʻyildi.

Bino bezagida T. Arslonqulov, A. Boltayev, Q. Jalilov, S. Norqoʻziyev, Usta Shirin Murodov kabi ustalar qatnashgan, ular 1948-yilda Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan. Devorlardagi Navoiy asarlari asosidagi miniatyuralarni Chingiz Ahmarov ishlagan.

Bino qanday qurilgan

1934-yilgi tanlovda Moskvadagi Lenin maqbarasi muallifi, akademik Aleksey Shchusevning loyihasi gʻolib chiqdi. Bino sobiq Voskresenskiy bozori oʻrnida qurila boshlandi: poydevor 1940-yil 1-sentabrda qoʻyildi, 1942-yilda urush sababli ishlar toʻxtadi va 1943-yilda qayta boshlandi. Qurilishda mehnatga safarbar qilingan sovet koreyslari, yakuniy bosqichida esa 1945-yil noyabrida Toshkentga keltirilgan Kvantun armiyasining yapon harbiy asirlari ishlagan. Teatr 1947-yil noyabrida ochildi.

1996-yilda bino devoriga qurilishda qatnashgan yapon fuqarolari xotirasiga lavha oʻrnatilgan.

Meʼmorchiligi va bezaklari

Bino uch ravoqli ulkan bosh kirish peshtoqi va yon tarzlar boʻylab choʻzilgan ravoqlar bilan atrofga ochiladi. Devorlar pushtirang-oxra pishiq gʻisht bilan qoplangan, ustunlar, eshik-deraza romlari va karnizlar kulrang marmardan. Shchusev rejasiga koʻra teatr atrofida gulzorlar, manzarali daraxtlar va anʼanaviy hovuzni eslatuvchi katta favvorali xiyobon barpo etilgan.

Foye va zallarni bezashda turli hududlar ustalari qatnashgan: Buxoro ganchkorligi, xivalik ustalarning marmar va yogʻoch oʻymakorligi, samarqandlik ustalarning muqarnasli lavhalari, fargʻonalik ustalarning oʻsimliksimon naqshlari, termizlik ustalarning qadimiy oʻyma usuli qoʻllangan. Ikkinchi qavat foyesida Navoiy asarlari mavzusidagi rasmlar bor. Tomosha zali 1400 ga yaqin oʻrinli, sahna pardalari Shchusev chizgan naqshlar asosida buxorolik zardoʻzlar tomonidan tikilgan.