Tarix · 02 / 09

Qadimgi davr

Baqtriya, Soʻgʻdiyona va Xorazm — Oʻzbekiston hududidagi ilk davlatlar. Ahamoniylar, Iskandar, yunon-baqtriyaliklar, kushonlar va turklar davrida bu yerlar Ipak yoʻlining markaziga aylandi.

mil. avv. VI asr – 71212 ta voqea46 ta obida2 daqiqada oʻqiladi

Surat: Jean Housen · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ilk shaharlar va tarixiy viloyatlar

Mil. avv. I ming yillik boshida Oʻzbekiston hududida uchta yirik tarixiy-madaniy viloyat shakllandi: Amudaryoning yuqori oqimida Baqtriya, Zarafshon va Qashqadaryo vohalarida Soʻgʻdiyona, quyi oqimda Xorazm. Ular zardushtiylarning muqaddas kitobi «Avesto»da ham tilga olinadi. Mil. avv. VIII–VII asrlarda Samarqandning qadimiy oʻrni Afrosiyob, Qarshi yaqinidagi Yerqoʻrgʻon (Naxshab), Surxondaryodagi Qiziltepa kabi mudofaa devorli shaharlar paydo boʻldi. Xorazmdagi Qoʻyqirilganqalʼa singari dumaloq inshootlar diniy marosimlar va osmon kuzatuvlari bilan bogʻliq deb taxmin qilinadi. Aholi sugʻorma dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik bilan shugʻullangan, dashtlardagi koʻchmanchi saklar va massagetlar bilan yonma-yon yashagan.

Ahamoniylardan yunon-baqtriyaliklargacha

Mil. avv. VI asr oʻrtalarida bu viloyatlar Ahamoniylar saltanatiga qoʻshilib, soliq toʻlovchi satrapliklarga aylandi; Doro I ning Behistun bitigida ularning nomi bor. Mil. avv. 329–327-yillarda Makedoniyalik Iskandar bu yerlarni bosib oldi, ammo soʻgʻd sardori Spitamen boshchiligidagi qarshilikka duch keldi. Iskandar vafotidan keyin Salavkiylar, soʻng mustaqil Yunon-Baqtriya podsholigi hukm surdi: Termiz yaqinidagi Kampirtepa singari qalʼalar, yunoncha tangalar va meʼmoriy uslublar shu davrdan qolgan.

Ipak yoʻli ochiladi: Davon, Qangʻju va kushonlar

Mil. avv. II asrda Xitoy elchisi Chjan Szyan Fargʻona vodiysidagi Davon va Sirdaryo boʻyidagi Qangʻju davlatlari haqida xabar berdi; mil. avv. 104–101-yillardagi «samoviy otlar» urushidan soʻng Xitoy bilan muntazam aloqalar boshlandi. I asrda yuechji qabilalaridan chiqqan kushonlar Amudaryodan Shimoliy Hindistongacha choʻzilgan saltanat qurdi. Termiz atrofidagi Qoratepa va Fayoztepa monastirlari, Dalvarzintepa shahri va uning oltin xazinasi, Xolchayon saroyi haykallari — kushon davrining eng mashhur yodgorliklari. Xorazmda esa Tuproqqalʼa saroy-shahri qad koʻtardi, quyi Amudaryo boʻyida oʻnlab qalʼalar — «Ellikqalʼa» barpo etildi. Kushon tangalarida yunon, hind va eron ilohlari yonma-yon tasvirlangan — bu davr madaniyatining koʻp qatlamli boʻlganini koʻrsatadi.

Soʻgʻd savdogarlari, eftaliylar va turklar

IV–VIII asrlarda soʻgʻdlar Ipak yoʻlining asosiy savdogarlariga aylandi: ularning jamoalari Xitoy va Moʻgʻulistongacha yoyildi, soʻgʻd tili xalqaro savdo tiliga aylandi. V asrda mintaqani eftaliylar boshqardi, 560-yillarda esa Turk xoqonligi ularni yengdi. Mahalliy hukmdorlar xoqonlarga tobe boʻlgan holda shaharlarini boshqarishda davom etdi. Samarqanddagi Afrosiyob devoriy suratlari (VII asr oʻrtalari), Buxoro vohasidagi Varaxsha saroyi — soʻgʻd sanʼatining eng yorqin namunalari. Bu davr VIII asr boshida arablar kelishi bilan yakunlandi. Soʻgʻdlar orasida zardushtiylik bilan birga buddaviylik, moniylik va nasroniylik ham tarqalgan; soʻgʻd yozuvi keyinchalik qadimgi uygʻur va moʻgʻul yozuvlariga asos boʻlgan.

Qayerda koʻrish mumkin

Samarqanddagi Afrosiyob muzeyi, Termiz arxeologiya muzeyi, Fayoztepa va Qoratepa xarobalari, Qoraqalpogʻistondagi Ayozqalʼa, Tuproqqalʼa va Qizilqalʼa — qadimgi davr bilan tanishish uchun eng yaxshi manzillar. Afrosiyob shaharchasining oʻzida esa qadimgi mudofaa devorlari va ark qoldiqlarini koʻrish mumkin.

Manbalar (6)

Qadimgi davr

Davr voqealari

Butun vaqt chizigʻi

Afrosiyob shaharchasi

mil. avv. VIII–VII asrlar

Ilk shaharlar: Yerqoʻrgʻon va Afrosiyob

Mil. avv. VIII–VII asrlarda Zarafshon va Qashqadaryo vohalarida ilk shaharlar paydo boʻldi. Qarshidan 10 km shimoli-gʻarbdagi Yerqoʻrgʻon — qadimgi Naxshabning xarobasi: 40 gektarlik besh burchakli ichki shahar mudofaa devorlari bilan oʻralgan, mil. avv. II asrda tashqi devor qurilib, shahar maydoni 150 gektarga yetgan. Arxeologlar bu yerda ark, saroy, ibodatxona, zardushtiylar dahmasi va hunarmandlar mahallalarini ochgan. Taxminan shu davrda Samarqandning qadimiy oʻrni — Afrosiyobda ham shahar shakllana boshlagan; yunon mualliflari uni Marakanda deb atagan. Ikkala xaroba ham ochiq osmon ostidagi yodgorlik sifatida koʻrish uchun ochiq.

Qashqadaryo Samarqand Afrosiyob shaharchasi
mil. avv. VI asr oʻrtalari – 330

Baqtriya, Soʻgʻd va Xorazm Ahamoniylar saltanatida

Mil. avv. VI asr oʻrtalarida fors shohi Kir II Oʻrta Osiyoga yurishlar qildi va Baqtriya, Soʻgʻdiyona hamda Xorazm Ahamoniylar saltanati tarkibiga kirdi. Yunon tarixchisi Gerodot yozishicha, Kir mil. avv. 530-yilda massagetlarga qarshi jangda halok boʻlgan; bu hikoya va malika Toʻmaris obrazi qisman afsonaviy. Doro I ning Behistun bitigida Baqtriya, Soʻgʻd va Xorazm saltanat viloyatlari qatorida tilga olinadi; ular soliq toʻlagan, Persepol relyeflarida bu xalqlarning elchilari tasvirlangan. Ahamoniylar davrida mahalliy shaharlar mustahkamlandi, oromiy yozuvi va zardushtiylik anʼanalari keng tarqaldi. Saltanat mil. avv. 330-yilda Iskandar zarbasi bilan quladi.

Surxondaryo Samarqand Xorazm Qoraqalpogʻiston Qashqadaryo Buxoro
Afrosiyob shaharchasi

mil. avv. 329–327

Iskandar Soʻgʻdiyona va Baqtriyada

Mil. avv. 329-yilda Makedoniyalik Iskandar Hindukushdan oshib, Amudaryodan oʻtdi va Soʻgʻdiyona poytaxti Marakandani (Samarqand) egalladi. Ammo mahalliy aholi qattiq qarshilik koʻrsatdi: soʻgʻd sardori Spitamen boshchiligidagi qoʻzgʻolon makedoniyaliklarni qariyb ikki yil band qildi, Politimet (Zarafshon) daryosi boʻyida Iskandar qoʻshinining bir qismi tor-mor etildi. Mil. avv. 328-yilda Spitamen oʻldirildi, 327-yilda esa «Soʻgʻd qoyasi» qalʼasi olindi. Iskandar soʻgʻd zodagoni Oksiartning qizi Roksanaga uylanib, mahalliy zodagonlar bilan ittifoq tuzdi. Yurishning aniq yoʻllari va qalʼalar joyi haqida tarixchilar hanuz bahslashadi.

Samarqand Surxondaryo Qashqadaryo Buxoro Afrosiyob shaharchasi
mil. avv. taxm. 250–130

Yunon-Baqtriya podsholigi

Iskandar vafotidan soʻng Oʻrta Osiyo Salavkiylar davlatiga oʻtdi, mil. avv. III asr oʻrtalarida esa Baqtriya noibi Diodot mustaqil Yunon-Baqtriya podsholigiga asos soldi. Bu davlat qariyb bir asr davomida Amudaryoning ikki sohilida yunon va mahalliy madaniyatlarni uygʻunlashtirdi: shaharlar yunoncha reja asosida qurildi, teatr va ibodatxonalar paydo boʻldi, yuksak sifatli kumush tangalar zarb qilindi. Termiz yaqinidagi Kampirtepa qalʼasi oʻsha davrdagi Amudaryo kechuvini qoʻriqlagan; ayrim olimlar uni «Oks boʻyidagi Iskandariya» deb taxmin qiladi. Mil. avv. II asr oʻrtalarida podsholik koʻchmanchilar, xususan yuechjilar zarbasi ostida qulab tushdi.

Surxondaryo Qashqadaryo
mil. avv. III–II asrlar va keyin

Qangʻju davlati va Choch vohasi

Mil. avv. II asrdan boshlab Xitoy manbalarida Sirdaryo havzasidagi Qangʻju davlati tilga olinadi: yarim koʻchmanchi, sharqiy eron tilida soʻzlashuvchi bu xalq yuechjilardan keyingi eng kuchli kuch hisoblangan, Toshkent vohasi ham uning taʼsir doirasida boʻlgan. Ohangaron daryosi boʻyidagi Qanqa shahar xarobasi arxeologlar fikricha mil. avv. III–II asrlarda paydo boʻlgan va XII asrgacha yashagan — u vohaning ilk yirik shaharlaridan biri. Vohaning «Choch» nomi III asrdagi Sosoniy shoh Shopur I bitigida uchraydi. Toshkent shahridagi eng qadimgi qatlamlar (Shoshtepa, Mingʻoʻrik) ham shu davrlarga borib taqaladi; 2009-yilda Toshkentning 2200 yilligi nishonlangan.

Toshkent vil.Toshkent shahri
mil. avv. 104–101

Davon va «samoviy otlar» urushi

Mil. avv. II asrda Xitoy elchisi Chjan Szyan Fargʻona vodiysiga kelib, bu yerda Davon deb atalgan, shaharlari koʻp, dehqonchilik va bogʻdorchilik rivojlangan mamlakat haqida yozdi. Xitoyni ayniqsa Davonning chidamli «qon terlaydigan» otlari qiziqtirdi. Han imperatori U-di otlarni olish uchun mil. avv. 104-yilda qoʻshin yubordi; birinchi yurish muvaffaqiyatsiz tugadi, ikkinchisi esa mil. avv. 101-yilda poytaxt Ershini qamal qilib, bir necha ming otni olib ketdi. Bu urush Xitoy va Oʻrta Osiyo oʻrtasidagi muntazam aloqalar — keyinchalik Buyuk Ipak yoʻli deb atalgan tarmoqning boshlanishi bilan bogʻlanadi. Ershining aniq oʻrni hanuz bahsli.

Fargʻona Andijon Namangan
Dalvarzintepa

I–III asrlar

Kushonlar saltanati va Dalvarzintepa

Yuechji qabilalaridan biri — kushonlar I asrda Baqtriyani birlashtirib, Amudaryodan Shimoliy Hindistongacha choʻzilgan saltanat qurdi. Kanishka davrida (II asr) u Rim, Parfiya va Xitoy bilan tenglashadigan qudratli davlatga aylandi; saltanat orqali buddaviylik Markaziy Osiyo va Xitoyga yoyildi. Surxondaryodagi Dalvarzintepa shahri kushonlarning ilk markazlaridan biri boʻlgan: 1972-yilda bu yerdan umumiy ogʻirligi 36 kilogramm boʻlgan 115 ta oltin buyumdan iborat xazina topilgan, buddaviy ibodatxonadan haykallar chiqqan. Xolchayon saroyi esa mahalliy hukmdorlar portretlarini saqlab qolgan. Kushon sanʼati namunalari bugun Termiz arxeologiya muzeyi va Toshkentdagi Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyida.

Surxondaryo Qashqadaryo Dalvarzintepa
Fayoztepa

I–IV asrlar

Termiz — buddaviylik markazi

Kushonlar davrida Qadimgi Termiz Amudaryo boʻyidagi yirik buddaviy markazga aylandi. Shahardan gʻarbda joylashgan Qoratepa — gʻorlarga oʻyilgan ibodatxonalar va stupalar majmuasi, Fayoztepa esa I asrda barpo etilib, III–IV asrlarda gullagan, V asrda tanazzulga yuz tutgan monastir. Fayoztepadan topilgan devoriy suratlar va relyeflarning koʻpi, jumladan Budda va ikki rohib tasvirlangan mashhur mehrob (III–IV asrlar) bugun Toshkentdagi Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyida saqlanadi. Qoratepa va Fayoztepadan kushon va kushon-sosoniy davrlariga oid yozuvlarning koʻpchiligi topilgan. Bugun Fayoztepaning qayta tiklangan stupasi va monastir poydevorlari Termizdan 15 km chamasi uzoqlikda tomosha qilish uchun ochiq.

Surxondaryo Fayoztepa Qoratepa
Tuproq qalʼa

I–IV asrlar (gullagan davri II–III asrlar)

Tuproqqalʼa — Xorazm shohlarining saroy-shahri

Hozirgi Ellikqalʼa tumanidagi Tuproqqalʼa I–II asrlarda Xorazm hukmdori Artav tomonidan barpo etilgan va II–III asrlarda mamlakat poytaxti boʻlgan deb hisoblanadi. 1938-yildan Sergey Tolstov boshchiligidagi Xorazm ekspeditsiyasi bu yerda toʻgʻri toʻrtburchak rejali shahar va baland platforma ustidagi ulkan saroyni ochdi. Saroy zallaridan zardushtiylik ilohlari tasvirlangan devoriy suratlar, haykallar, Xorazm va kushon tangalari, yogʻoch va charmga bitilgan xorazmiy tildagi hujjatlar topilgan. Tuproqqalʼa — «Ellikqalʼa» vohasidagi oʻnlab qadimiy qalʼalardan biri; yaqin atrofdagi Ayozqalʼa va Qizilqalʼa bilan birga Qoraqalpogʻistonning asosiy arxeologik sayohat yoʻnalishini tashkil qiladi.

Qoraqalpogʻiston Xorazm Tuproq qalʼa
IV asr boshi (taxm. 313)

Soʻgʻd savdogarlari va «Qadimgi maktublar»

IV–VIII asrlarda Samarqand, Buxoro, Kesh va Naxshab savdogarlari — soʻgʻdlar Ipak yoʻlining asosiy vositachilariga aylandi: ularning jamoalari Xitoy, Moʻgʻuliston va Qrimgacha tarqalgan, soʻgʻd tili esa savdoning xalqaro tili boʻlgan. Buning yorqin guvohi — 1907-yilda Aurel Steyn Dunxuan yaqinidagi qorovul minorasidan topgan soʻgʻd tilidagi «Qadimgi maktublar». Ular taxminan 313-yilga oid boʻlib, Xitoydagi soʻgʻd savdogarlarining vataniga yoʻllagan xatlari; birida Loyan shahrining vayron qilingani haqida xabar berilgan, boshqasida tashlab ketilgan ayol eriga shikoyat qiladi. Maktublar hozir Britaniya kutubxonasida saqlanadi.

Samarqand Buxoro Qashqadaryo Navoiy
VI asr oʻrtalari – VIII asr boshi

Turk xoqonligi va eftaliylarning qulashi

552-yilda Oltoy va Moʻgʻuliston dashtlarida Turk xoqonligi tashkil topdi. 560-yillarda turklar Sosoniy Eron bilan ittifoqda eftaliylar davlatini tor-mor etdi va Amudaryogacha boʻlgan yerlar, jumladan Soʻgʻd, Choch va Fargʻona turk hukmdorlari taʼsiriga oʻtdi. Mahalliy soʻgʻd hokimlari taxtlarini saqlab, xoqonlarga oʻlpon toʻlagan; turklar va soʻgʻdlar oʻrtasidagi yaqin hamkorlik Ipak yoʻli savdosini kuchaytirgan. 603-yildan Gʻarbiy Turk xoqonligi ajralib chiqdi. 630-yilda Hindistonga yoʻl olgan xitoy rohibi Syuan Szan Choch va Samarqand orqali oʻtib, ularning boy shaharlarini tasvirlab qoldirgan. Turklar hukmronligi VIII asr boshida arablar kelishi bilan barham topdi.

Toshkent shahri Toshkent vil.Samarqand Surxondaryo Fargʻona
Afrosiyob muzeyi

VII asr oʻrtalari (taxm. 660)

Afrosiyobdagi «Elchilar zali» suratlari

VII asr oʻrtalarida Samarqand hukmdori Varxuman saroyidagi zal devorlariga ulkan rangli suratlar ishlangan. Ularda turli mamlakatlardan kelgan elchilar — xitoyliklar, koreyslar, turklar, Chagʻoniyon va Choch vakillari, xitoy malikasining qayiqdagi sayri, ov va marosim sahnalari tasvirlangan; suratlardan biridagi soʻgʻdcha bitikda Varxuman nomi tilga olinadi. Suratlar 1965-yilda Afrosiyobda yoʻl qurilishi paytida tasodifan topilgan. Bugun ular 1970-yilda ochilgan Afrosiyob muzeyida, aynan topilgan joy ustida qurilgan zalda namoyish etiladi. Bu — soʻgʻd tasviriy sanʼatining eng yirik va mashhur namunasi.

Samarqand Afrosiyob muzeyi Afrosiyob shaharchasi