Kampirtepa

Kashfiyot va tadqiqotlar

Kampirtepani 1972-yilda Amudaryo qirgʻogʻini oʻrganayotgan arxeolog Edvard Rtveladze kashf etgan. Qazishmalar 1977-yilda Galina Pugachenkova rahbarligida boshlangan: dastlabki topilmalarning aksariyati Kushon podshosi Kanishka davriga (milodiy II asr) tegishli boʻlib, Kampirtepa Kushon davrining eng yaxlit saqlangan manzilgohlaridan biri ekani maʼlum boʻlgan.

2000-yildan Rtveladze boshchiligidagi Toxariston arxeologik ekspeditsiyasi Fransiya, Hindiston va Yaponiya olimlari bilan birga ellinistik qatlamlarni keng koʻlamda oʻrgana boshlagan. Ingliz gazetasi “The Telegraph” Kampirtepani “Oʻrta Osiyo Pompeyi” deb atagan.

Uch davr

Tadqiqotchilar shahar rivojida uch bosqichni ajratadi. Ilk qalʼa mil. avv. IV asrda, Aleksandr Makedonskiyning Oʻrta Osiyoga yurishi davrida qurilgan. Mil. avv. 235–200-yillarda yunon-baqtriya podshosi Yevtidem I davrida qalʼa qayta qurilgan: qalinligi 4 metrlik yangi devorlar va xom gʻishtdan toʻrtburchak minoralar qad koʻtargan. Uchinchi bosqich mil. avv. II asr oxiriga toʻgʻri keladi. Bugun koʻrinadigan devorlar asosan milodiy I–II asrlarda Kushonlar tomonidan ellinistik tarh ustiga qurilgan.

Shahar taxminan 400 yil yashagan. Keyin Amudaryo oʻzanini oʻzgartirgan va aholi bu yerni tark etgan.

Aleksandriya bahsi

2019-yilda Rtveladze Kampirtepa Ptolemey tilga olgan “Oks boʻyidagi Aleksandriya” ekanini isbotlovchi dalillar yetarli ekanini eʼlon qilgan: sanasi, kartografik maʼlumotlar, Yunoniston va Turkiyadagi namunalarga oʻxshash darvoza tuzilishi va Apollon tasvirli yangi tanga shular jumlasidan. Biroq bu masala bahsli: Afgʻonistondagi Ay-Xonum qazuvchilari ham oʻz yodgorligini shu shahar deb hisoblaydi.