Chilpiq

Daxma nima?

Zardushtiylik eʼtiqodiga koʻra, marhumning jasadi muqaddas unsurlar — olov, suv va tuproqni harom qiladi. Shuning uchun jasad tomsiz doira shaklidagi baland inshootga — daxmaga qoʻyilgan va qushlar hamda quyosh nurlari suyaklarni tozalaguncha shu yerda qoldirilgan. Keyin suyaklar ossuariylarga solingan. Bu odat haqida mil. avv. V asrda Gerodot qisqacha yozib qoldirgan.

Chilpiq aynan shunday daxma boʻlib, oʻzining ulkan oʻlchamlari bilan ajralib turadi. Uni Qadimgi Xorazmda zardushtiylik madaniyati gullagan davrda, taxminan mil. avv. I asr oxiri — milodiy I asr boshida qurilgan deb hisoblashadi. Inshootning nomi baʼzan «Chilpiq qalʼa» deb ham yoziladi, ammo bu nom adashtiradi: Chilpiq hech qachon qalʼa boʻlmagan.

Tarixi

Qazishmalar Chilpiqda burjlar, shinaklar, turar joy va omborlar, suv manbalari yoʻqligini koʻrsatdi — bu yerda odamlar uzoq yashamagan, faqat ossuariy siniqlari topilgan. Tahlillarga koʻra, daxma VIII asr boshida arablar kelib, islom qaror topgandan keyin ham ishlatilgan. Ichki qismida ikki marta qayta qurish izlari aniqlangan: birinchisi VII–VIII asrlarda, ikkinchisi IX–X asrlarda. Keyinroq Chilpiq atrofni kuzatish va signal berish minorasi vazifasini bajargan, bu XIII asr boshidagi moʻgʻullar bosqinigacha davom etgan.

1873-yilda rus batalchi rassomi Nikolay Karazin Chilpiqni chizib qoldirgan, ilmiy jihatdan esa uni 1940-yilda Sergey Tolstov boshchiligidagi Xorazm arxeologik ekspeditsiyasi ilk bor tadqiq qilgan. Mustaqillikdan soʻng Chilpiq va Amudaryo Qoraqalpogʻiston Respublikasi gerbiga milliy ramz sifatida kiritilgan.

Meʼmorchiligi

Chilpiq — balandligi taxminan 35 metrli tabiiy konussimon tepalik ustiga qurilgan, balandligi 15 metr, diametri 65 metr atrofidagi halqasimon devor. Devorlar antik davrga xos paxsa bloklardan terilgan; ularning qalinligi tagida 5 metr, yuqorida 2–3 metrgacha. Devor boʻylab ichkarida supa boʻlgan. Tepalik Amudaryoning oʻng sohilida, atrofdagi tekislik ustida yakka holda koʻtarilgani uchun uzoqdan koʻzga tashlanadi.

Tepaga piyoda soʻqmoq orqali chiqiladi; yuqoridan halqa devor ichidagi keng maydon va atrofdagi dalalar yaxshi koʻrinadi.

Rivoyatlar

Etnograf Gleb Snesarev yozib olgan mahalliy rivoyatlarga koʻra, Chilpiq bir paytlar qoʻrgʻon boʻlgan: unda qulni sevib qolgan va otasining gʻazabidan qochgan malika yashagan. Boshqa rivoyatda qalʼani Chilpiq ismli polvon qurgan, yerga tushgan loy parchalaridan katta tepalik paydo boʻlgan emish. Uchinchi hikoyaga koʻra, daxmani Ahura Mazda boshchiligidagi yorugʻ kuchlar bilan abadiy kurashuvchi dev qurgan.