Mizdaxqon

Xorazmning uchinchi shahri

Mizdaxqon Xoʻjayli shahridan 7–8 km gʻarbda, uchta tepalikda joylashgan. Uning eng qadimiy qismi — Gʻovur qalʼa: bu yerdagi dastlabki inshootlar antik davrga, mil. avv. IV asrga oid deb hisoblanadi. Kushonlar davrida (I–IV asrlar) shahar gʻarbiy tepalikda joylashgan. 985-yilda bu yerdan oʻtgan arab geografi Muqaddasiy Mizdaxqonni kattaligi boʻyicha Kot va Gurganjdan keyingi Xorazmdagi uchinchi shahar deb yozgan; tadqiqotchilarning hisobicha, X asrda uning atrofida 12 mingga yaqin qoʻrgʻon-uy boʻlgan.

IX–XII asrlarda qayta gullagan shaharda ikkita qalʼa qurilgan, shu davrda dafn odatlari ham oʻzgargan — bu islomning qabul qilinganini koʻrsatadi. 1221-yilda moʻgʻullar bosqini bilan shahar hayoti vaqtincha toʻxtagan. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, majmua 1388-yilda Amir Temurning Urganchga yurishi paytida vayron qilingan. Shundan keyin Mizdaxqon asosan qabriston sifatida ishlatilgan.

Nekropol va maqbaralar

Qabriston tepaligining gʻarbiy yarmini zardushtiylik davrining ossuariy qabristoni egallaydi. Zardushtiylar marhumni yerga koʻmmagan: jasad daxmalarda qoldirilib, tozalangan suyaklar ossuariylarga — sopol qutilarga solingan. Mizdaxqonda topilgan ossuariylarda rang-barang naqshlar va qadimgi xorazmiy tilidagi bitiklar saqlangan. Nekropoldagi oxirgi dafnlar XIV asrga tegishli.

Majmuada Mazlumxon Suluv (XIII asr oxiri — XIV asr boshi) yer osti maqbarasi, Shamun Nabi maqbarasi, Xalifa Rajab (Erejep) masjid-maqbarasi, Qirq Choʻpon maqbarasi va boshqa obidalar bor. Shamun Nabi qabri haqidagi rivoyat 1966-yilda maxsus komissiya oʻtkazgan tekshiruvda tasdiqlanmagan — qabr «soxta» boʻlib chiqqan. Hozir ham qoʻshni tepaliklar Xoʻjayli aholisi uchun qabriston boʻlib qolmoqda.

Rivoyatlar

Mahalliy rivoyatga koʻra, Mizdaxqonda Odam Ato dafn etilgan; olimlar bu rivoyatni zardushtiylik mifologiyasidagi birinchi inson — Kayumars (Gayomart) qabri haqidagi qadimiy tasavvurlar bilan bogʻlaydi. Boshqa bir rivoyatda aytilishicha, muqaddas inshootdan har yili bitta gʻisht tushadi va oxirgi gʻisht tushganda dunyo tugaydi. Shuning uchun ziyoratchilar bu yerda gʻishtlardan kichik ustunchalar teradi: niyat qilib qoʻyilgan yetti gʻishtli ustuncha orzuni roʻyobga chiqaradi, deb ishoniladi.

Muhofaza

Mizdaxqonni 1928-yilda A. Yu. Yakubovskiy oʻrgana boshlagan, 1960-yillarda S. P. Tolstov boshchiligidagi Xorazm ekspeditsiyasi keng qazishmalar oʻtkazgan. 2017-yilda toʻrtta maqbarani taʼmirlash uchun mablagʻ ajratilgan, 2024-yilda Mazlumxon Suluv maqbarasi atrofiga himoya toʻsigʻi oʻrnatilgan va Xalifa Rajab masjid-maqbarasini konservatsiya qilish hamda arxeologik oʻrganish uchun grant jalb etilgan.