Tuproq qalʼa

Tarixi

Tuproq qalʼa Amudaryoning oʻng sohilidagi qadimgi qalʼalar zanjirining eng mashhur boʻgʻini. Tadqiqotchilarning fikricha, uni milodiy I yoki II asrda Xorazm podshosi Artav (Artaban) barpo etgan; bundan oldin poytaxt vazifasini janubi-gʻarbda, 14 km narida joylashgan Aqchaxon qalʼa bajargan. Shahar tarixi milodiy I–V asrlarni qamrab oladi, II–III asrlarda esa u Xorazmning poytaxti boʻlgan. Keyinroq poytaxt Kotga (hozirgi Beruniy) koʻchirilgan, ammo shahar hayoti yana bir necha asr davom etgan.

Saroy sanasini aniqlashda Kushon podsholari Vima Kadfiz va Kanishka hamda Xorazm podshosi Artav tangalari muhim rol oʻynagan. Kushon tangalarining topilishi baʼzi olimlarga Xorazm II asrda bir muddat Kushon imperiyasiga boʻysungan degan xulosaga kelishga asos boʻlgan, boshqalar esa bu fikrga qoʻshilmaydi.

Shahar va saroylar

Shahar rejali toʻgʻri toʻrtburchak shaklida, burjli devorlar bilan oʻralgan; janubdagi darvozadan boshlangan markaziy koʻcha uni mahallalarga boʻlgan, bir chekkasida ibodatxonalar mavzesi joylashgan. Shimoli-gʻarbiy burchakdagi baland supa ustida «Baland saroy», shimolda esa «Quyi saroy» xarobalari bor. Arxeologlar saroydan yuzdan ortiq zal va xonalarni ochgan.

Saroy xonalari devoriy suratlar va loydan ishlangan haykallar bilan boy bezatilgan boʻlgan. Tadqiqotchilar ularni «Podsholar zali», «Jangchilar zali», «Raqsga tushayotgan niqoblar zali», «Bugʻular zali» kabi nomlar bilan atagan. Bu yerda zardushtiylik xudolari tasvirlari, ellinistik uslubdagi kiyimlarga burkangan qomatlar topilgan; ularning bir qismi Sankt-Peterburgdagi Ermitajda saqlanadi. Teri va yogʻochga qadimgi xorazmiy yozuvida bitilgan hujjatlar arxivi esa Xorazm tarixi uchun noyob manbadir.

Kashf etilishi

Tuproq qalʼani 1938-yilda Sergey Tolstov boshchiligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi oʻrgana boshlagan; ekspeditsiya bu yerda 1991-yilgacha davomiy ishlagan. Katta saroy 1945–1950-yillarda qazilgan. Tolstov shaharning qayta tiklangan qiyofasini chizgan — bu chizmalar hozir ham qalʼani tasavvur qilishga yordam beradi.

Bugun

Tuproq qalʼa «Qadimgi Xorazmning choʻl qalʼalari» nomi bilan UNESCO Butunjahon merosining dastlabki roʻyxatiga kiritilgan qalʼalar orasida. Baland saroy supasiga chiqib, markaziy koʻcha, ibodatxonalar mavzesi va darvoza izlarini koʻrish mumkin. Atrofda Qizil qalʼa (3 km gʻarbda), Ayoz qalʼa va boshqa qalʼalar bor.

«Ellikqalʼa» — «ellikta qalʼa» degani. Amudaryoning oʻng sohilidagi bu vohada Tuproq qalʼadan tashqari Qangʻa qalʼa, Jonbos qalʼa, Bozor qalʼa, Qirqqiz, Qoʻrgʻoshin qalʼa va Ayoz qalʼa kabi koʻplab istehkomlar bor. Ular sugʻorish kanallari qazilgandan keyin mudofaa uchun bir-biriga yaqin qilib qurilgan va olimlar fikricha, oʻsha davr Xorazmining qudratini koʻrsatadi.