Ayoz qalʼa

Choʻl chegarasidagi qalʼalar

Ayoz qalʼa — Elliq qalʼaning eng manzarali yodgorligi. Bu yerdagi uch qalʼa mil. avv. IV asrdan milodiy VII–VIII asrgacha turli davrlarda qurilgan. Ular Qizilqum choʻli chekkasidagi qalʼalar zanjirining bir qismi boʻlib, Amudaryodan kanallar orqali sugʻorilgan dehqonchilik vohasini koʻchmanchilar va Sirdaryo deltasi saklari hujumidan himoya qilgan. Qalʼalarni ilk bor 1939–1940-yillarda Sergey Tolstov boshchiligidagi Xorazm ekspeditsiyasi oʻrgangan.

Ayoz qalʼa 1

Eng katta va yaxshi saqlangan qalʼa taxminan 100 metrli tepalik ustida turadi va atrofdagi tekisliklarni bemalol kuzatish imkonini beradi. U mil. avv. IV asr oxiri — III asr boshida, Xorazm Ahamoniylardan mustaqil boʻlgan davrda qurilgan. Qalʼa toʻgʻri toʻrtburchak tarhli (182 × 152 m), devorlarining balandligi 10 metrgacha yetadi. Devor ichki va tashqi qatordan iborat boʻlib, ular orasida kengligi 2 metrcha keladigan ravoqli yoʻlak bor; devor boʻylab 45 ta yarim oval burj joylashgan.

Janubdagi darvoza ikki toʻrtburchak burj bilan himoyalangan va kichik yopiq maydonchaga olib kirgan: agar dushman birinchi darvozani yorsa, u har tomondan baland devorlar ustidagi kamonchilar oʻqiga duch kelgan. Qalʼa milodiy I asrgacha ishlatilgan va ilk oʻrta asrlargacha aholi uchun panohgoh boʻlib qolgan boʻlishi mumkin.

Ayoz qalʼa 2 va 3

Ayoz qalʼa 2 — Ayoz qalʼa 1 ning janubi-gʻarbida, 40 metrlik konussimon tepalik ustidagi oval shakldagi qasr. U Afrigʻiylar davrida, VI–VIII asrlarda feodal dehqon qarorgohi sifatida faoliyat koʻrsatgan: xom gʻisht va paxsadan qurilgan, tashqi devorlari tishli, shinakli boʻlgan, janubdan 50 metrlik qiya yoʻlak — pandus orqali chiqilgan. Ichida turar xonalar, koʻp ustunli zallar va devoriy suratlar bilan bezatilgan otashkada boʻlgan; bino ikki marta yongʻindan zarar koʻrgan.

Tepalik etagidagi Ayoz qalʼa 3 — mustahkam devor bilan oʻralgan katta toʻrtburchak qalʼa; uning ichida keng saroy qoldiqlari saqlangan. Qazishmalarda temir xanjarlar, pichoqlar, nayza va oʻq uchlari, bronza va oltin buyumlar topilgan.

Bugun

Ayoz qalʼa UNESCOning dastlabki roʻyxatidagi «Qadimgi Xorazmning choʻl qalʼalari» guruhiga kiradi. Tepalikdan Ayozkoʻl, qumtepalar va Qizilqumning cheksiz kengliklari ochiladi — bu Qoraqalpogʻistondagi eng taʼsirli manzaralardan biri.

Ayoz qalʼa Tuproq qalʼadan taxminan 20 km shimoli-sharqda joylashgan; odatda ular Qizil qalʼa bilan birga bir kunda koʻriladi.