Axsikent

Tarixi

Axsikent (Axsikat, Axsi) — Toʻraqoʻrgʻon tumanidagi Shahand qishlogʻi yonida, Sirdaryoning oʻng sohilida joylashgan qadimiy shahar xarobasi. U Namangandan taxminan 22 km janubi-gʻarbda boʻlib, 30 gektar maydonni egallaydi. Shahar miloddan avvalgi III asrda vujudga kelgan, Qashqardan gʻarbga ketgan Buyuk ipak yoʻli karvonlarining bekati boʻlgan. IX–X asrlarda Axsikent butun Fargʻona vodiysining poytaxti edi: bu davrda shaharda zarb qilingan mis tangalar Somoniylar davlatining butun hududida tarqalgan. X asrda shaharda kamida ikkita masjid, saroy, zindon va karvonsaroy boʻlgan.

Shahar qoraxitoylar, keyin esa 1219-yilda Chingizxon sarkardasi Jebe noʻyon tomonidan talangan. XV asrda Boburning otasi Umarshayx Mirzo Axsikentni asosiy qarorgohiga aylantirdi va 1494-yilda shu yerda halok boʻldi. Bobur «Boburnoma»da shunday yozadi: «Fargʻonada Andijondin soʻngra mundin ulugʻroq qasaba yoʻqtur… Umarshayx Mirzo muni poytaxt qilib edi». XVII asr boshida shahar tanazzulga yuz tutdi: 1620-yillardagi zilzila uni xarobaga aylantirdi, aholi esa Namanganga koʻchib ketdi.

Shahar tuzilishi

Arxeologik tadqiqotlar Axsikent ark, shahriston va raboddan iborat boʻlganini, har biri alohida devor bilan oʻralganini koʻrsatdi. Arkda hokim saroyi va zindon, shahristonda ichki bozor, jome masjidi, pishiq gʻishtli hovuz va ariqlar, rabodda esa hunarmandlar mahallalari va tashqi bozor joylashgan. Paxsa va xom gʻishtdan qurilgan mudofaa devorining balandligi 20 metrga yaqin, qalinligi 10 metrgacha boʻlgan, beshta darvoza atrofida chuqur xandaqlar qazilgan.

Shaharga suv 14–15 km narida oquvchi Kosonsoydan keltirilgan. X asrda qurilgan yer osti vodoprovodi oʻziga xos: avval tunnel qazilib, ichida pishiq gʻishtdan yarim gumbazsimon inshoot qurilgan va uning tubiga katta sopol quvurlar yotqizilgan; bu tizim 200 yildan ortiq xizmat qilgan.

Axsikent poʻlati

Axsikent nafaqat savdo, balki ishlab chiqarish markazi ham edi. 2002-yilda London universiteti kollejidan professor Tilo Rehren boshchiligidagi Britaniya–Oʻzbekiston ekspeditsiyasi bu yerda tigel poʻlati ishlab chiqarilganini isbotladi: 1300 °C gacha haroratga chidaydigan kaolin tigellar topildi, yoqilgʻi sifatida yuqori harorat beradigan archa yogʻochi ishlatilgan, temir rudasi esa Tyan-Shan tizmalaridan keltirilgan. Manbalarga koʻra, Axsikent poʻlati Bagʻdod va Damashqqacha mashhur boʻlgan.

Qazishmalar va bugungi holat

Xarobalarni oʻrganish 1885-yilda N. Veselovskiy qazishmalari bilan boshlangan, keyin I. A. Kastanye, Mixail Masson (1939), A. Bernshtam (1948), Namangan muzeyi xodimlari va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi tadqiqotlari davom etgan. Topilgan bronza buyumlarning bir qismi Moskvadagi Sharq sanʼati muzeyida, baʼzilari Luvrda saqlanadi. Axsikent «Fargʻonaning Afrosiyobi» deb ataladi; u YuNESKO dastlabki roʻyxatida turadi va «Ipak yoʻllari: Fargʻona–Sirdaryo yoʻlagi» nominatsiyasiga kiritilgan.