Mulla Qirgʻiz madrasasi

Tarixi

Mulla Qirgʻiz madrasasi — Namangan markazidagi eng mashhur meʼmoriy yodgorlik. Uni qurish 1910-yilda boshlanib, 1912-yilda yakunlangan. Peshtoq yonidagi yozuvda binoni qurdirgan kishi — savdogar Mashrabboy oʻgʻli Mulla Qirgʻiz va meʼmori — Ibrohimboy oʻgʻli usta Mulla Qirgʻiz nomlari qayd etilgan; inglizcha manbalar homiyni Namanganning badavlat paxta savdogari deb taʼriflaydi. Peshtoqdagi «Karam ahlining ehsonidan oʻzga qolmagan boqiy» yozuvi «saxiylarning ehsonidan boshqa hech narsa abadiy emas» degan maʼnoni anglatadi.

Tadqiqotchilar B. Roʻzinov va S. Rajabov maʼlumotiga koʻra, madrasa uchun toʻgʻri burchakli gʻishtlarni ustalar Mirza Dadaboy va Toshboltavoy tayyorlagan, peshtoq koshinlarini esa kulollar Mulla Mamasiddiq, Abdurahmon, Abduqahhor va Mamadali madrasa hovlisida maxsus qurilgan xumdonda pishirgan. Sovet davrida madrasa yopilib, XX asrning katta qismida adabiyot muzeyi sifatida foydalanilgan; mustaqillikdan soʻng mahalliy aholi uni taʼmirlagan va bino davlat muhofazasidagi yodgorlikka aylangan.

Meʼmorchiligi

Madrasa shahar markazida, joy sharoitiga moslab notekis, besh qirrali tarhda qurilgan — bu Oʻrta Osiyo madrasalari orasida kam uchraydigan yechim. Bosh tarzi ikki qavatli, hovli atrofidagi 41 hujra ham qoʻsh qavatli boʻlib, ularga yorugʻlik panjarali darchalar orqali tushadi. Hovliga kirgach, oʻng tomonda masjid va gumbazli darsxona turadi; ularning ulkan gumbazlari bir-biriga tutashtirib qurilgan, jami binoda uchta gumbaz bor. Hovlida kichik minora qad koʻtargan.

Peshtoq yuzasi va ichki qismi ganch suvoqsiz, sirkor gʻisht uslubida terilgan: oq, zangori, havorang, sariq va koʻk koshinlar Fargʻona vodiysi yodgorliklariga xos naqshlar hosil qiladi. Bosh tarzdagi mehrobsimon ravoqlar qatori hujralarga salobat bagʻishlaydi. Mulla Qirgʻiz madrasasi anʼanaviyligi bilan emas, balki tarhi va yechimining oʻziga xosligi bilan diqqatga sazovor.

Bugungi madrasa

Soʻnggi yillarda madrasa shahar hunarmandlarining maskaniga aylangan: hujralarda xalq amaliy sanʼatining oʻnga yaqin turi — yogʻoch oʻymakorligi, kashtachilik, doʻppidoʻzlik va boshqalar boʻyicha ustalar ishlaydi, mahsulotlarini sotadi va koʻrgazmalarda qatnashadi. Madrasa atrofidagi maydonlar yaqinda qayta obodonlashtirilgan, bino Namanganning eng koʻp suratga olinadigan joylaridan biri.

Bilasizmi?

Madrasa nomi baʼzan meʼmorga, baʼzan homiyga bogʻlanadi — yozuvga koʻra, ikkalasi ham Mulla Qirgʻiz ismini olgan. Koshinlarni madrasaning oʻzida pishirish uchun maxsus xumdon qurilgani esa qurilish ishlari qanchalik puxta tashkil etilganini koʻrsatadi. Usta Mulla Qirgʻiz Namangandagi Ota Valixon Toʻra masjidini ham loyihalagan: diametri 13,9 metrli gʻarovli gumbaz uning mahoratiga yana bir dalil. Madrasa respublika ahamiyatidagi moddiy madaniy meros obyektlari roʻyxatiga kiritilgan.