Mingtepa (qadimgi Ershi?)

Xitoy manbalaridagi Davon

Miloddan avvalgi II–I asrlarga oid xitoy yilnomalari Fargʻona vodiysidagi boy va serodam Davon davlatini batafsil tasvirlaydi: unda yetmishdan ortiq katta-kichik shahar boʻlgan, aholi dehqonchilik bilan shugʻullangan, uzumdan sharob tayyorlagan, eng muhimi — xitoyliklar «samoviy otlar» deb atagan zotdor otlarni boqqan. Ana shu otlar uchun Xan imperatori U-di miloddan avvalgi 104 va 102-yillarda sarkarda Li Guanli boshchiligida ikki marta qoʻshin yuborgan.

Ikkinchi yurishda xitoy qoʻshini Davon poytaxti Ershini 40 kun qamal qilgan, tashqi devorni yorib oʻtib, shaharning suv manbasini kesgan. Shundan soʻng Ershi zodagonlari oʻz hukmdorini oʻldirib, xitoyliklarga istagancha ot berishga rozi boʻlgan; ichki shahar esa egallanmagan.

Tarixchilar nima deydi?

Ershi qayerda boʻlgani haqida yagona fikr yoʻq. A. N. Bernshtam va Yu. A. Zadneprovskiy 1940–1950-yillardagi tadqiqotlaridan soʻng Mingtepani Ershi bilan aynanlashtirgan; bu qarashni 1990-yillardan qazishma olib borgan B. Matboboyev boshchiligidagi oʻzbek arxeologlari ham qoʻllab-quvvatlaydi. 2012-yildan ishlayotgan oʻzbek–xitoy ekspeditsiyasi manbalarda tilga olingan qoʻsh devor tizimini — tashqi devor, gʻarbiy va janubiy darvozalar hamda darvoza oldidagi murakkab istehkomlarni topgan.

Boshqa tadqiqotchilar Ershini Oʻratepa (Istaravshan) atrofida yoki vodiyning boshqa nuqtalarida izlagan. Ishni xitoy manbalarining oʻzi ham murakkablashtiradi: «Shiji» poytaxtni Ershi deb ataydi, «Xanshu»da esa Guyshan nomi uchraydi, uni koʻpincha Xoʻjand bilan bogʻlaydilar. Shu bois «Mingtepa — Ershi» degan fikr kuchli va keng tarqalgan gipoteza, lekin isbotlangan haqiqat emas.

Shahar qanday boʻlgan

Mingtepa ichki va tashqi shahar hamda arkdan iborat. Ichki shaharni (38 gektar) toʻrt tomondan oʻrab olgan mudofaa devori bugungacha saqlangan. Hududda 52 ta tepalik bor; shimoli-gʻarbdagi markaziy tepalik — ehtimol shahar arki — madaniy qatlami 10 metrdan oshadi, eng quyi qatlamlari miloddan avvalgi III–II asrlarga oid. Devorning har 38–40 metrida uzunligi 18, eni 9 metr boʻlgan burj qurilgan, ularning ichida soqchilar uchun shinakli xonalar boʻlgan. Devor tagida 7, yuqorisida 4 metr qalinlikda boʻlib, paxsa va xom gʻishtdan tiklangan, tashqarisida xandaq qazilgan.

Davlat roʻyxatida yodgorlik miloddan avvalgi IV asr – milodiy V asrga, boshqa manbalarda miloddan avvalgi III asr – milodiy V asrga sanalanadi. Mingtepa YuNESKO Butunjahon merosining dastlabki roʻyxatiga 2023-yilda kiritilgan «Ipak yoʻllari: Fargʻona–Sirdaryo yoʻlagi» seriyali nominatsiyasi tarkibida.

Bilasizmi?

Xitoy yilnomalarida aytilishicha, Davon ustalari qalʼa devorlarini qoʻshqavat qilib qurgan. Mingtepada topilgan ichki va tashqi devorlar aynan shu tavsifga mos kelgani arxeologlarning «Ershi»ga boʻlgan ishonchini oshirgan.