Andijon Jome majmuasi

Tarixi

Majmua Andijon eski shahrining markazida, shahar oʻrdasi yonida bunyod etilgan. Qurilishga mahalliy boy Mahmudaliboy Xolmirzaboyev homiylik qilgan: shahar ulamolarining iltimosiga koʻra u Nasriddinbek qurdirgan eski masjid oʻrnida yangi jome masjidi, soʻng uning yonida madrasa qurdirgan. Ularning taʼminoti uchun 1840 tanob ekin yeri, karvonsaroylar, oʻnlab doʻkon va yer uchastkalari vaqf qilingan.

Manbalarda qurilish sanalari biroz farq qiladi va 1882–1892-yillar oraligʻida beriladi. Koʻpchilik tadqiqotlarga koʻra masjid 1885-yilda, madrasa esa 1889-yilda bitkazilgan. Bezak ishlarida usta Isaxon, Yusufali Musayev va boshqa mahalliy ustalar qatnashgan. 1890-yillarga kelib madrasa butun vodiyda mashhur boʻlgan: talabalar shunchalik koʻpaygan ediki, hovliga qoʻshimcha hujralar qurishga toʻgʻri kelgan.

1902-yildagi Andijon zilzilasi shaharning eski qismini deyarli butunlay vayron qildi, ammo Jome majmuasi omon qoldi. Madrasaning beshta gumbazidan biri qulagan; 1906-yilda Yusufali Musayev uni ikkinchi qavatda kichraytirilgan shaklda tiklagan. Sovet yillarida madrasa yopildi: bino bozor, urush yillarida turar joy, keyin ombor boʻlib xizmat qildi, 1934-yildan esa unda oʻlkashunoslik muzeyi ochildi.

Meʼmorchiligi

Madrasaning bosh tarzi sharqqa qaragan va 123 metrga choʻzilgan. Oʻrtada baland peshtoq, uning ikki yonida bezakli guldastalar koʻtarilgan. Burchaklarda gumbazli darsxonalar, ular orasida ikki qavatli hujralar joylashgan. Birinchi qavatning tekis devorlaridagi toʻrtburchak darchalarga panjaralar ishlangan, ikkinchi qavat hujralarining mehrobsimon ravoqlari esa tarzga yengillik bagʻishlaydi. Devorlardagi naqsh va koshinlarda vodiy meʼmorchiligiga xos koʻk va yashil ranglar ustun.

Masjid majmuaning gʻarbiy qismida joylashgan: uning tarhi toʻgʻri burchakli xonaqoh va uch tomoni ustunli, shifti bezakli ayvondan iborat. Hovlidagi 32 metrlik minora sakkiz qirrali asos ustiga qurilgan va Fargʻona vodiysidagi eng baland minora hisoblanadi. Majmua 1,5 gektar maydonni egallaydi; binolar 1971–1974 va 1999–2000-yillarda taʼmirlangan.

Bugun

Madrasa binosida Andijon viloyati tarix va madaniyati davlat muzeyining bosh binosi joylashgan. 2018-yilda yonida yangi Jome masjidi qad koʻtardi: chor ayvon va chor darvoza uslubidagi bino ikki 54 metrlik minora va diametri 18 metrli gumbazga ega boʻlib, 15 mingdan ortiq namozxonni sigʻdiradi. Shu tariqa bir maydonda XIX asr va XXI asr meʼmorchiligini yonma-yon koʻrish mumkin.

Bilasizmi?

1902-yil dekabridagi zilzila Fargʻona vodiysi tarixidagi eng kuchli zilzilalardan biri boʻlgan: rasmiy maʼlumotlarga koʻra 4600 dan ortiq kishi halok boʻlgan, Andijon uyezdida 40 mingga yaqin bino buzilgan. Shahar deyarli yangidan qurilgani uchun Jome majmuasi eski Andijondan qolgan kamyob guvohlardan biridir.