Spitamen

Ahamoniylar qulagan paytda

Spitamen haqidagi maʼlumotlar asosan yunon va rim tarixchilari — Arrian va Kvint Kursiy Rufning asarlaridan maʼlum; tugʻilgan yili nomaʼlum. U Soʻgʻdiyona zodagonlaridan boʻlib, Ahamoniylar davlati qulagach, oʻzini shoh deb eʼlon qilgan Baqtriya satrapi Bessning safdoshi edi. Mil. avv. 329-yilda Iskandar Amudaryodan oʻtgach, Spitamen va boshqa soʻgʻd zodagonlari Bessni hibsga olib, makedoniyaliklarga topshirdi. Ammo koʻp oʻtmay, Iskandar Sirdaryo boʻyida yangi shahar qurayotgan paytda, Spitamen Soʻgʻdiyonani qoʻzgʻolonga koʻtarib, Marakandadagi (Samarqand) makedon garnizonini qamal qildi.

Politimet jangi va soʻnggi yillar

Iskandar yuborgan qoʻshin Politimet (Zarafshon) daryosi boʻyida pistirmaga tushib, deyarli butunlay qirildi — Arrianning yozishicha, makedoniyaliklar kamida 2000 piyoda va 300 otliq askarini yoʻqotgan; bu Iskandar yurishlaridagi eng ogʻir magʻlubiyatlardan biri edi. Shundan keyin Spitamen koʻchmanchi massagetlar va saklar bilan ittifoq tuzib, Baqtriya va Soʻgʻdiyonada ikki yil davomida harakatchan urush olib bordi. Mil. avv. 328-yil oxirida Gabay yonidagi jangda sarkarda Kenga yutqazgach, ittifoqchi koʻchmanchilar uni oʻldirib, boshini Iskandarga yuborgan; Kursiyning yozishicha, uni xotini oʻldirgan — manbalar bu borada farq qiladi. Iskandar bu qarshilikni bostirish uchun yurishini toʻxtatib, Soʻgʻdiyona va Baqtriyada koʻplab qalʼalar qurdirishga va harakatchan otryadlar tuzishga majbur boʻldi.

Merosi

Spitamenning qizi Apama mil. avv. 324-yilda Iskandarning sarkardasi Salavkka uylantirildi va Salavkiylar sulolasining malikasi boʻldi; uning sharafiga bir necha shahar Apameya deb atalgan. Oʻzbekiston va Tojikistonda Spitamen vatan mustaqilligi uchun kurash timsoli sifatida ulugʻlanadi, u haqda romanlar va pyesalar yozilgan. Samarqanddagi Afrosiyob — qadimgi Marakanda xarobalari bu voqealar sahnasini koʻrish imkonini beradi.