Yevropada Alfraganus nomi bilan mashhur IX asr astronomi. Fargʻona vodiysida tugʻilgan, Bagʻdod va Qohirada ishlagan; «Astronomiya asoslari» asari oʻrta asrlar Yevropasida keng oʻqilgan.
Abul Abbos Ahmad ibn Muhammad ibn Kasir al-Fargʻoniy IX asr boshida, taxminan 798-yilda Fargʻona vodiysida tugʻilgan. Uning nisbasi vatanini koʻrsatadi; koʻplab manbalarda tugʻilgan joyi sifatida Quva, ayrimlarida Margʻilon tilga olinadi, biroq aniq maʼlumot yoʻq. Yosh olim avval Marvda, soʻng xalifa al-Maʼmun saroyida, Bagʻdoddagi «Bayt ul-hikma»da ishlagan va Yer meridiani yoyini oʻlchash boʻyicha olimlar guruhi ishida qatnashgan. Keyinroq Misrga koʻchib, Qohirada muhandis sifatida faoliyat yuritgan. Manbalarga koʻra, 861-yilda Roza orolidagi Nil suvining sathini oʻlchaydigan inshoot — Miqyos uning rahbarligida qurilgan. Vafot etgan yili nomaʼlum; 861-yildan keyin hayotdan koʻz yumgan.
«Astronomiya asoslari» va uning taʼsiri
Fargʻoniyning bosh asari — «Samoviy harakatlar va yulduzlar ilmining jamlanmasi haqida kitob». Unda Ptolemeyning «Almagest»i qisqa va tushunarli tarzda bayon etilib, yangi kuzatuvlar asosida aniqlashtirilgan. XII asrda kitob ikki marta lotin tiliga tarjima qilindi va Yevropa universitetlarida astronomiya darsligi sifatida asrlar davomida oʻqildi; Dante «Ilohiy komediya»sidagi osmon tasvirlarida undan foydalangan, deb hisoblanadi. Xristofor Kolumb Yer oʻlchami haqidagi hisob-kitoblarida Fargʻoniy maʼlumotlariga tayangan, biroq arab milini rim mili deb notoʻgʻri tushungan. Olimning usturlob haqidagi risolasi ham saqlangan. Oydagi Alfraganus krateri uning nomi bilan atalgan.
Fargʻonada xotira
1998-yilda UNESCO ishtirokida olim tavalludining yubileyi xalqaro miqyosda nishonlandi. Fargʻona shahrida Ahmad al-Fargʻoniy nomidagi istirohat bogʻi bor, anʼanaga koʻra olimning vatani hisoblangan qadimiy Quva shahrida esa uning haykali oʻrnatilgan; vodiyning koʻplab taʼlim muassasalari va koʻchalari ham uning nomini oladi. Fargʻona shahriga kelgan sayohatchi bogʻdan shahar bilan tanishishni boshlashi, Quvada esa buddaviy ibodatxona xarobalari bilan birga haykalni koʻrishi mumkin.
Xalifa al-Maʼmun davrida Bagʻdoddagi «Bayt ul-hikma»da ishlagan xorazmlik olim Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy taxminan 813–833-yillar oraligʻida «Al-kitob al-muxtasar fi hisob al-jabr val-muqobala» asarini yozdi. Unda chiziqli va kvadrat tenglamalarni yechishning muntazam usullari bayon etilgan boʻlib, «al-jabr» soʻzi keyinchalik butun bir fanning — algebraning nomiga aylandi. Olimning hind raqamlari haqidagi risolasi lotin tiliga «Algoritmi de numero Indorum» deb tarjima qilingan; «algoritm» atamasi shu nomdan kelib chiqqan. XivadagiIchan qalʼa darvozasi yonida al-Xorazmiy haykali turibdi, Urganch davlat universiteti uning nomini oladi.
