«Yodgorlik» ipak fabrikasi

Tarixi

Fabrikaning ildizi 1924-yilga borib taqaladi: Oʻzbekiston SSR tuzilgach, hunarmandlarni kooperativlarga — artellarga birlashtirish boshlangan, shulardan biri Margʻilondagi ipakchilik arteli edi. Keyinchalik uning negizida korxona barpo etildi va 1970–1980-yillarda u yirik fabrikaga aylandi. Sovet davrida ishlab chiqarish rejalari yuqoridan belgilanar, qoʻl mehnatiga asoslangan anʼanaviy matolar ancha siqib chiqarilgan edi.

Mustaqillikdan soʻng «Yodgorlik» xususiylashtirilgan dastlabki korxonalardan biri boʻldi. Fabrikaga 1981-yilda ishga kelgan Aʼzamxon Abdullayev 1990-yillar boshida uning egasiga aylanib, eski oʻzbek matolarini qayta tiklash va yangilarini yaratishga kirishgan. Bugun «Yodgorlik» — Margʻilonning eng mashhur ipak ustaxonasi va sayyohlar uchun ochiq tirik muzey; mahsulotlarining katta qismi eksportga ham ketadi.

Nimani koʻrasiz

Ekskursiya ipak tugʻilgan joydan boshlanadi: qaynoq suvda yumshatilgan pilladan bir necha ingichka tola birga chuvib olinadi va ipga aylantiriladi. Soʻngra ip toʻplamlari abr naqshiga koʻra bogʻlab chiqiladi — bu ishni abrbandlar bajaradi. Har bir rang uchun iplar qaytadan bogʻlanib, alohida boʻyoq vannasiga solinadi; shu sababli naqshning chegaralari «bulut» kabi xira tovlanadi, «abr» soʻzi ham aynan «bulut» degani.

Keyingi xonalarda toʻquvchilar qoʻl dastgohlarida ishlaydi: sof ipakdan atlas, ipak tanda va paxta arqoqdan adras toʻqiladi. Fabrikada gilam toʻqish va boʻyash ustaxonalari ham bor, oxirida esa doʻkonda mato, roʻmol va kiyimlar sotiladi. Butun yoʻl bir soatdan ortiq vaqt oladi va savol berish uchun yetarli imkon qoldiradi.

Margʻilon ipakchiligi

Margʻilon asrlar davomida Buyuk ipak yoʻlidagi ipakchilik markazi boʻlib kelgan: bu yerda toʻqilgan shoyi va atlas Qashqar, Eron va boshqa yurtlarga yoʻl olgan. Shahar anʼanasining xalqaro eʼtirofi ham bor: Margʻilon hunarmandchilikni rivojlantirish markazining atlas va adras toʻqishning anʼanaviy texnologiyalarini asrash tajribasi 2017-yilda YuNESKOning nomoddiy madaniy merosni muhofaza qilish boʻyicha ilgʻor tajribalar reestriga kiritilgan. «Yodgorlik» esa bu texnologiyalarning sanoat miqyosida, lekin qoʻl mehnati bilan davom etayotganini koʻrsatadi.

XX asrda shahar ipakchiligi sanoatlashdi: 1927-yilda Margʻilonda birinchi pillakashlik fabrikasining qurilishi boshlangan, 1963-yilda esa badiiy gazlama toʻqiydigan hunarmandchilik artellari negizida «Atlas» firmasi tuzilgan. Vodiy qishloqlarida pillachilik hamon keng tarqalgan: tut bargi bilan boqilgan qurtlar oʻragan pillalar ipak korxonalariga topshiriladi.

Bilasizmi?

Atlas va adrasning farqi tolada: atlas toʻliq ipakdan, adras esa ipak va paxta aralashmasidan toʻqiladi, shuning uchun u qalinroq va kundalik kiyim uchun qulayroq. Abr naqshlari mato toʻqilishidan oldin, hali iplar holatida boʻyalgani sababli ikkita aynan bir xil mato chiqmaydi.