Katta quyosh pechi

Bu nima?

Katta quyosh pechi — dunyodagi eng yirik quyosh pechlaridan biri. U Toshkentdan taxminan 45 km sharqda, Parkent tumanidagi togʻ etagida, dengiz sathidan qariyb 1050–1100 metr balandlikda joylashgan. Inshoot 1981–1987-yillarda qurilgan va 1987-yildan ishlay boshlagan. U Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining «Fizika–Quyosh» ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi va Materialshunoslik instituti tarkibiga kiradi.

Joy bejiz tanlanmagan: bu yerda yiliga 250–270 kun quyosh charaqlab turadi, havo toza va siyrak. Xodimlarning aytishicha, butun majmua yaxlit qoya ustiga qurilgan — zilzila boʻlsa ham geliostatlar konsentratorga qaratilgan yoʻnalishini yoʻqotmasligi uchun.

Qanday ishlaydi

Yon bagʻirda pogʻonali joylashgan 62 ta geliostat quyosh nurini ushlab, uni ulkan botiq oyna — balandligi 54 metr, eni 47 metr boʻlgan konsentratorga yoʻnaltiradi. Konsentrator nurni texnologik minoradagi kichik nuqtaga jamlaydi. Majmuada jami 12 ming dan ortiq oyna bor. Har bir geliostat oldida optik datchik oʻrnatilgan, u oynaning konsentratorning oʻziga ajratilgan qismiga aniq qarab turishini taʼminlaydi.

Pechning issiqlik quvvati bir megavatt. Bir necha soniya ichida 3000 °C dan yuqori harorat olish mumkin, haroratni tez oʻzgartirib, materiallarga issiqlik zarbasi qanday taʼsir qilishini oʻrganish mumkin. Isitish faqat nur bilan boʻlgani uchun namuna yoqilgʻi yoki chiqindi bilan ifloslanmaydi. Bu yerda yuqori haroratga chidamli keramika, nanokukunlar va aviatsiya hamda kosmos sanoati uchun materiallar sinovdan oʻtkaziladi. 2000-yilda pech bazasida talabalar va yosh tadqiqotchilar uchun oʻquv markazi ochilgan. Bunday turdagi yirik pech dunyoda kam: eng mashhur oʻxshashi Fransiyadagi Odeyo quyosh pechidir, biroq Parkent pechi undan qator texnik yechimlari bilan farq qiladi.

UNESCO roʻyxatida

2026-yil iyulida Busanda (Koreya Respublikasi) boʻlib oʻtgan Butunjahon meros qoʻmitasining 48-sessiyasida «Toshkent modernizmi meʼmorchiligi: Markaziy Osiyoda zamonaviylik va anʼana» seriyali obyekti UNESCO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritildi. Uning oʻnta tarkibiy qismidan toʻqqiztasi Toshkentda, biri — Parkentdagi Katta quyosh pechi. Ekspertlar tashkiloti ICOMOS pechni roʻyxatdan chiqarishni tavsiya qilgan edi, ammo qoʻmita uni nominatsiya tarkibida qoldirdi.

Tashrif

Majmua ekskursiyalar uchun ochiq: gid hamrohligida geliostatlar maydoni, konsentrator va minora koʻrsatiladi, eng yuqori nuqtadagi kuzatuv maydonchasidan butun inshoot va vodiy koʻrinadi. Pech faqat quyoshli kunlarda ishlaydi, shuning uchun bulutsiz kunni tanlash maʼqul. Parkentdan majmuagacha yoʻl togʻ etagi boʻylab koʻtariladi; Toshkentdan taksi yoki ekskursiya avtobusida borish qulay.