Doruttilovat majmuasi

“Qurʼon tilovat qilinadigan joy”

Doruttilovat — Shahrisabz tarixiy markazining janubi-gʻarbidagi xotira majmuasi. Nomi arabcha “Dor ut-tilovat”, yaʼni “Qurʼon oʻqiladigan uy” degan maʼnoni anglatadi. Majmua oʻrnida qadimdan sayyidlar qabristoni boʻlgan, keyinchalik u Temuriylar xonadonining eng muhim xilxonalaridan biriga aylangan.

Majmuaning markazida XIV asr soʻfiy shayxi Shamsuddin Kulol qabri turadi. Rivoyatlarga koʻra, u oddiy kulol boʻlgan, “Kulol” taxallusi ham shundan. Shayx Amir Temurning otasi Amir Tarogʻayning va yosh Temurning maʼnaviy ustozi sanalgan. Sharafuddin Ali Yazdiy “Zafarnoma”da Temur Shamsuddin Kulolni chuqur hurmat qilgani va uning qabrini tez-tez ziyorat qilganini yozadi.

Majmuaning shakllanishi

Shayx 1370-yilda vafot etgach, Temurning buyrugʻi bilan qabr ustiga gumbazli maqbara qurilgan va 1373–1374-yillarda bu yerga Amir Tarogʻayning xoki ham koʻchirib keltirilgan. Arxeologik tadqiqotlar maqbara X–XII asrlarga oid eski masjid poydevori ustiga qurilganini koʻrsatgan.

Majmuaning ikkinchi hayoti Mirzo Ulugʻbek davriga toʻgʻri keladi. Peshtoqdagi bitikka koʻra, 1435–1436-yillarda Ulugʻbek otasi Shohrux nomidan maqbaraning roʻparasida jome masjid qurdirgan. Masjidning ulkan gumbazi moviy koshin bilan qoplangani uchun xalq uni Koʻk gumbaz deb atagan va u Shahrisabzning bosh juma masjidi boʻlgan. 1437–1438-yillarda Shamsuddin Kulol maqbarasi yonida Ulugʻbek sulola aʼzolari uchun yana bir maqbara qurdirgan; keyinchalik u yerga Termiz sayyidlari dafn etilgani sababli bino Gumbazi Sayyidon — “Sayyidlar gumbazi” nomini olgan.

1994–1996-yillardagi qazishmalarda masjid ikki yonida madrasa, darvozaxona va minora qoldiqlari topilgan. Shundan soʻng masjid peshtoqi, madrasaning bir qismi va maqbaralar taʼmirlangan.

Gumbazi Sayyidon ichidagi bitikda bino “adolat va ilmda yuksak martabali Sulton Ulugʻbek Koʻragon” buyrugʻi bilan hijriy 841-yilda qurilgani qayd etilgan — bu milodiy 1437–1438-yillarga toʻgʻri keladi. Shu tariqa XIV–XV asrlar davomida yopiq hovli atrofida maqbara, madrasa, masjid va sulola xilxonasidan iborat yaxlit majmua shakllangan.

Nimani koʻrish kerak

Kirishda koʻzni birinchi boʻlib Koʻk gumbaz masjidining moviy gumbazi tortadi: uning tagidagi baraban boʻylab Qurʼon oyatlari katta harflar bilan yozilgan. Masjid roʻparasida, hovlining narigi tomonida, oddiyroq tashqi koʻrinishli Shamsuddin Kulol maqbarasi va undan janubda ixcham, baland barabanli Gumbazi Sayyidon joylashgan. Gumbazi Sayyidon ichidagi devoriy rasmlar va marmar qabr toshlari majmuaning eng nafis qismi hisoblanadi.

Doruttilovat bugun ham faol ziyoratgoh: juma kunlari va bayramlarda bu yerda odam koʻp boʻladi, masjidda namoz oʻqiladi.

Bilasizmi?

Ayrim manbalar Amir Temurning oʻgʻli Umarshayx Mirzo ham Doruttilovat atrofida dafn etilgan, deb yozadi. Biroq aniq qabr joyi haqida tadqiqotchilar orasida yakdil fikr yoʻq.