Temir darvoza va Darband devori

Temir darvoza

Temir darvoza — Hisor tizmasidan janubga, Amudaryo tomon choʻzilgan togʻlarni kesib oʻtuvchi tor dara. Qadimda va oʻrta asrlarda Samarqand, Buxoro va Toshkent vohalarini Baqtriya–Toxariston va Hindiston bilan bogʻlagan asosiy yoʻl shu yerdan oʻtgan, shuning uchun bu dara Sugʻd va Baqtriya orasidagi muhim strategik nuqta boʻlgan. Bugun u Buzgʻalaxona nomi bilan maʼlum; uning aniq joylashuvi haqida tadqiqotchilar orasida turli fikrlar bor.

Temir darvozani ilk bor taxminan 630-yilda xitoy sayyohi Syuan Szan tilga olgan. Keyinchalik u xitoy, arab, fors va yevropa manbalarida koʻp marta eslanadi: forscha “Dari ohanin”, arabcha “Bob al-hadid”. VIII asr boshlariga oid qadimgi turk run bitiklari — Kultegin, Bilga xoqon va Toʻnyuquq yodgorliklarida “Temir qapigʻ” turk yurishlarining gʻarbiy chegarasi sifatida tilga olinadi. Nomi darada haqiqatan ham temir bilan mustahkamlangan darvoza boʻlgan degan qarashdan kelib chiqqan.

Darband va uning devori

Daraga yaqin Darband qishlogʻi Boysundan 17 kilometr gʻarbda, Sherobod daryosi (Machaydaryo) boʻyida joylashgan. “Darband” soʻzi forscha “tor yoʻlak, dovon, zastava” maʼnolarini anglatadi. Qishloq ilgari Buxoro xonligining shaharchasi boʻlgan va Gʻuzordan Hisorga boradigan eng qisqa savdo yoʻlidagi muhim bekat hisoblangan. Bugun qishloqda Toshgʻuzor–Boysun–Qumqoʻrgʻon temir yoʻlining “Darband” bekati bor.

Qishloq yaqinida togʻlar orasidagi oʻtish joyini toʻsib qurilgan qadimiy mudofaa devori qoldiqlari saqlangan. Arxeologlar uni milodiy I–III asrlarga — Kushon davriga oid deb hisoblaydi: devor shimoldan Baqtriyaga kirish yoʻlini nazorat qilgan.