Qoʻqon jome masjidi

Tarixi

Qoʻqonning jome masjidi shahar savdo hayotining markazi — Chorsu maydonida joylashgan. Uning qurilishini 1805-yilda Olimxon boshlagan, biroq ish toʻxtab qolgan. 1819-yilda Umarxon qurilishni qayta boshlab, uni 1822-yilga qadar yakunlatgan; ishlarga Oʻratepalik mashhur meʼmor rahbarlik qilgan, uning qoʻl ostida ikki yuzga yaqin quruvchi mehnat qilgan. Baʼzi manbalarda masjid qurilishi 1809–1812-yillarga sanaladi.

Majmua masjid, madrasa, namozxona, minora va xonaqohdan iborat boʻlgan. Hovli atrofidagi hujralarda madrasa ishlagan: u 1918-yilgacha, masjid esa 1930-yilgacha faoliyat koʻrsatgan, soʻng sovet davrida yopilgan. Bugun majmua respublika ahamiyatidagi moddiy madaniy meros obyekti boʻlib, unda «Qoʻqon» davlat muzey-qoʻriqxonasining amaliy sanʼat boʻlimi joylashgan.

Meʼmorchiligi

Masjidning asosiy qismi — hovlining gʻarbidagi ulkan ayvon: uning oʻlchami 97,5×25,5 metr, tomini 98 ta yogʻoch ustun koʻtarib turadi. Ustunlar naqqoshlik bilan nafis bezatilgan, boʻyoqlarga oltin ham qoʻshilgan; kallak qismlari muqarnasli, tagkursilari marmardan. Ayvon shiftidagi toʻsinlarda islimiy va girih naqshlar takrorlanadi. Ayvon uch tomondan oʻrab turgan xonaqohning shifti baland va naqshinkor; devorlarda Fargʻona vodiysiga xos ganch oʻymakorligi saqlangan.

Hovli perimetri boʻylab hujralar joylashgan, chunki masjid qoshida madrasa faoliyat koʻrsatgan. Hovli oʻrtasida 22,5 metr balandlikdagi minora qad koʻtargan. U pishiq gʻishtdan tekis halqasimon terilgan, bezaksiz; yuqorisida olti ravoqli qafasa — fonar va qirrali gumbazcha bor. Minora tepasiga aylanma zina orqali chiqiladi. Bezaksiz, sodda minora va boy naqshli ayvonning qarama-qarshiligi majmuaning oʻziga xos jihati.

Bilasizmi?

Ayvon uzunligi deyarli yuz metrga yetadi: ustunlar qatori orasidan yurib, Qoʻqon ustalari har bir ustun boshini qanday turlicha ishlaganini solishtirish mumkin. Majmuaning amaliy sanʼat ekspozitsiyasida vodiyning kandakorlik, yogʻoch oʻymakorligi va kulolchilik namunalari jamlangan.

Qoʻqon kandakorlik maktabi

Majmuadagi amaliy sanʼat ekspozitsiyasi Qoʻqonning mashhur kandakorlik maktabi bilan tanishtiradi. Bu maktab XVIII–XIX asrlarda shakllangan: oʻymasi sayoz, ammo aniq, islimiy va girih naqshlari mayda boʻlaklarga boy. XIX asr ikkinchi yarmidan chekma bezaklar va boʻrtma shakllar koʻpaygan, naqsh zaminini boʻyash keng qoʻllangan; asr oxiridan esa naqshlarda meʼmoriy obidalar, jumladan Xudoyorxon oʻrdasi, afsonaviy hayvonlar va odamlar tasvirlana boshlagan. Barkash, choydish, kosa kabi buyumlar firuza va marjon koʻzlar bilan bezatilgan. Maktabning taniqli ustalari orasida Otaulla Muhammad Rajab, Mulla Xoliq, Fozil Otaullayev va Lutfulla Fozilov bor.