Koʻkaldosh madrasasi

Tarixi

Madrasa kechi bilan 1569-yilda, Shayboniylar sulolasidan boʻlgan Toshkent hukmdorlari Baroqxon va Darveshxon davrida qurilgan. Uning nomi «koʻkaldosh» — yaʼni xonning emikdoshi laqabini olgan vazir bilan bogʻliq. Quruvchi kim boʻlgani borasida manbalar kelishmagan: ilmiy-ommabop nashrlarda madrasa Buxoro xonligining nufuzli amaldori Qulbobo Koʻkaldoshga, inqilobdan oldingi asarlarda esa Toshkent hokimi Darveshxonga nisbat beriladi.

Bino qadimgi Binkat shahristonining janubiy mudofaa devori qoldiqlari ustida, baland joyda qad koʻtargan. Eski Toshkentdagi 23 madrasaning eng kattasi boʻlgan.

Taqdir sinovlari

XVIII asrda madrasa qarovsiz qolib, karvonsaroy, keyin qalʼa vazifasini oʻtagan. 1830–1831-yillarda uning yuqori qavati buzilib, gʻishtlari yaqindagi Beklarbegi madrasasi qurilishiga ishlatilgan. XIX asr zilzilalarida peshtoq jiddiy shikastlangan; bino 1902–1903-yillarda, soʻng 1950-yillarda qayta tiklangan va 1966-yilgi zilziladan omon qolgan kam sonli diniy inshootlardan biriga aylangan.

Sovet davrida binoda avval ateizm muzeyi, keyinroq xalq musiqasi muzeyi joylashgan. 1991-yildan madrasa Oʻzbekiston musulmonlari idorasi tasarrufiga oʻtdi va unda oʻrta maxsus islom bilim yurti ish boshladi. 2008-yilda, Toshkentning 2200 yilligi arafasida, kirish peshtoqi va old tarzi taʼmirlandi.

Meʼmorchiligi

Madrasa anʼanaviy reja asosida qurilgan: hujralar va ayvonlar bilan oʻralgan keng toʻrtburchak hovli, kiraverishning bir tomonida masjid, ikkinchi tomonida darsxona. Umumiy oʻlchami 62,7×44,9 metr, hovlisi 38×26,9 metr, hujralar soni 38 ta boʻlgan.

Meʼmorlar asosiy eʼtiborni bosh tarzga qaratgan: sirkor parchin va girih naqshlari bilan bezatilgan baland peshtoq ikki qavatli ravoqlar bilan yonma-yon turadi, burchaklarida guldastalar koʻtarilgan. Peshtoq balandligi manbalarda turlicha — 15,7 dan 20 metrgacha keltiriladi.

Atrofida

Madrasa Chorsu maydonining janubi-gʻarbiy chekkasida, eski shaharning savdo markazi boʻlib kelgan joyda turadi. Uning yonida XV asrda Xoʻja Ahror Vali tashabbusi bilan asos solingan va 2003-yilda qayta qurilgan Toshkent jome masjidi joylashgan, roʻparada esa gumbazli Chorsu bozori. Shu sababli madrasani bozor sayri bilan birga koʻrish qulay: ertalab bozor endi uygʻonayotgan paytda maydon tinchroq boʻladi.

Madrasadan shimolga, Zarqaynar koʻchasi boʻylab yurilsa, eski shahar mahallalari orqali Hazrati Imom majmuasiga yetib boriladi. Chorsu metro bekati bir necha qadam narida, shuning uchun bu yer Eski shaharni oʻrganish uchun qulay boshlangʻich nuqtadir.

Bilasizmi?

Madrasa hujralarida mashhur shoirlar ham yashagan: Furqat 1889–1891-yillarda Toshkentda boʻlganida bu yerda istiqomat qilgan, Hamza Hakimzoda Niyoziy esa 1910–1911-yillarda shu yerda yashagan.