Xoʻja Ahror Vali jome masjidi

Tarixi

Toshkentning birinchi Juma masjidi 1451-yilda naqshbandiya tariqatining yirik vakili Shayx Ubaydulloh Xoʻja Ahror (1404–1490) mablagʻi hisobiga qadimiy Gulbozor mahallasida qurilgan. Rivoyatga koʻra, Xoʻja Ahror qurilish uchun pulni gazlama boʻlaklarga kesilganda qoladigan iplar va qiyqimlarni sotib toʻplagan. Masjid tepalikda qad koʻtargani uchun uzoqdan koʻzga tashlangan; xalq uni hamon Xoʻja Ahror masjidi deb ataydi.

1868-yilgi zilzila binoni qattiq shikastlagan. 1888-yilga kelib masjid rus muhandislari ishtirokida taʼmirlandi: mablagʻ Buxoro amiri Muzaffarning 1883-yilda imperator Aleksandr III ga toj kiyish munosabati bilan qilgan sovgʻasidan ajratilgan 15 ming rubldan olingan. Sovet davrida binoda turli davlat idoralari, hatto kinoteatr joylashgan.

Bugungi koʻrinishi

1990-yillarda eski bino avariya holatida deb topilib, butunlay buzildi. 2003-yilda masjid oʻsha joyda zamonaviy usullarda qayta qurildi: ilgarigi gumbazli kub oʻrniga endi uchta gumbaz bor. Masjid Koʻkaldosh madrasasi bilan qoʻshni boʻlib, Chorsu maydonidagi tarixiy ansamblning muhim qismidir.

Eski masjid Chorsu atrofidagi Registon ansamblining asosi boʻlgan va Toshkentdagi Oʻrta Osiyoga xos hovlili jome masjidlarining yagona namunasi hisoblangan. Uning bosh binosi kub shaklida boʻlib, past baraban ustidagi toʻrt darchali gumbaz bilan yopilgan, hovliga qaragan sharqiy devorida katta ravoq ochilgan edi. Ravoq va tokchalarning oʻtkir uchli hoshiyasi mahalliy anʼanadan koʻra gotika uslubini eslatgan.