Taxtaqoracha dovoni

Ikki viloyat chegarasida

Taxtaqoracha — Zarafshon tizmasining gʻarbiy qismida, Qoratepa (gʻarbda) va Chaqilikalon (sharqda) togʻlari oraligʻidagi dovon. Uning balandligi turli manbalarda 1675 metrdan 1780 metrgacha koʻrsatiladi. Muhimi: dovon aynan Samarqand viloyati (Urgut tumani) bilan Qashqadaryo viloyati (Kitob tumani) chegarasida joylashgan, eng baland nuqtasi esa Kitob tomoniga toʻgʻri keladi. Samarqand (Omonqoʻton) tomondagi koʻtarilish nisbatan qiya, Kitob tomoni esa tikroq. Kitobliklar uni “Kitob dovoni” deb ham atashadi.

Dovondan M-39 xalqaro avtomobil yoʻli oʻtadi: bu Samarqand va Toshkentdan Shahrisabz, Qarshi va Termizga boriladigan eng qisqa yoʻl. Samarqanddan dovongacha taxminan 45–50 km, mashinada bir soatcha yoʻl.

Nomi va tarixi

Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasiga koʻra, Amir Temur davrida Samarqanddan Keshga (Shahrisabzga) boradigan yoʻl boʻyida uchta bogʻ — Bogʻi Davlatobod, Bogʻi Qarotoʻba va Bogʻi Taxti Qaracha barpo etilgan; dovon nomi shu bogʻ nomidan olingan. Eski yozma manbalarda u “Aqbai Kesh” — Kesh dovoni deb ham uchraydi. XIX asr oxirida dovon Rossiya imperiyasining Samarqand viloyati bilan Buxoro amirligining Kitob bekligi oʻrtasidagi chegara boʻlgan. Sovet davrida, 1930 va 1950-yillarda yoʻl sezilarli darajada kengaytirilib, yaxshilangan.

Mavsum va yoʻl tartibi

Dovondan avtobus va katta yuk mashinalarining oʻtishi taqiqlangan — faqat yengil avtomobillar, miniven va kichik yuk mashinalari qatnaydi. Kuzdan bahorgacha qor, muz, tuman va tosh koʻchishi sabab yoʻl bir necha soatdan bir necha kungacha yopilishi mumkin; masalan, 2020 va 2022-yillar qishida dovon bir necha kun yopiq turgan. Shunday paytlarda gʻarbdagi tekislik orqali aylanib oʻtishga toʻgʻri keladi. Dovon ostidan avtomobil tunneli qurish loyihasi bir necha yildan beri muhokama qilinmoqda.

Serpantinlardagi tomosha maydonchalaridan Zarafshon vodiysi va Qashqadaryo togʻlari keng ochiladi. Dovon atrofidagi oshxonalar Qashqadaryoning tandir goʻshti bilan mashhur. Yaqin atrofda Qoratepa suv ombori, mahalliy aholi “Teshiktosh” va “Shayton jilgʻasi” deb ataydigan gʻaroyib qoyalar bor; dovonning Kitob tomonida esa mashhur Hazrati Bashir ziyoratgohi joylashgan.