Maxdumi Aʼzam majmuasi

Dahbed shayxi

Maxdumi Aʼzam — asl ismi Ahmad Xojagiy Kosoniy (1461–1542) — Fargʻona vodiysidagi Kosonda tugʻilgan, Toshkentda tahsil olgan va Xoja Ahror izdoshlari qatorida yetishib chiqqan naqshbandiya shayxi. Laqabi “eng ulugʻ ustoz” degan maʼnoni anglatadi. Shayboniy sultonlardan Jonibek Sultonning taklifi bilan u Samarqand yaqinidagi Miyonqol vohasiga koʻchib keldi. Rivoyatga koʻra, shayx bu yerda avval oʻnta tol ekkan — joy nomi Dahbed (forscha “oʻn tol”) shundan qolgan.

Shayx 30 ga yaqin risola yozgan, ularning koʻpchiligi “Majmuʼ ar-rasoil” toʻplamiga kirgan. U 1542-yilda Dahbedda vafot etdi. Uning avlodlari — xojalar keyinchalik Sharqiy Turkistonda katta siyosiy kuchga aylangan: Qashqarda shuhrat qozongan Ofoq Xoja ham shu xonadondan. Manbalarga koʻra, Zahiriddin Muhammad Bobur ham shayxni oʻziga pir deb bilgan, uning “Risolai Boburiya” asari esa Boburga bagʻishlangan.

Meʼmoriy majmua

Eng salobatli bino — olti ustunli, oʻn ikki gumbazli xonaqoh boʻlib, uning uzun tomoniga chuqur yogʻoch ayvon tutashgan. Masjid qurilishiga Samarqand hokimi Yalangtoʻsh Bahodir homiylik qilgan — Registondagi Sherdor va Tillakori madrasalarini ham aynan u bunyod ettirgan. Xonaqohning shimolida kulrang “Samarqand marmari”dan terilgan, 17,6×16,6 metrli va 1,55 metr balandlikdagi dahma (supa) bor: uning ustida shayx va avlodlariga qoʻyilgan qabr toshlari turadi.

Supa poyida Yalangtoʻsh Bahodirning (hijriy 1066, yaʼni milodiy 1655–1656 yil) va uning qizi Iqlimning qabr toshlari saqlangan. Qabristonni gʻisht devor bilan Buxoro amaldori Nodir devonbegi oʻratgan. Majmuada kichik masjid, darvozaxona, chillaxona va minora ham bor. 1990-yillarda shayx xotirasiga bagʻishlangan xalqaro anjuman munosabati bilan majmua taʼmirlanib, atrofi obodonlashtirildi.

Bilasizmi?

XIX asrda Dahbed haftada ikki marta boʻladigan katta bozori bilan mashhur edi — manbalarga koʻra, uning aylanmasi hatto Samarqand bozoridan oshib ketgan. Majmua Samarqand markazidan taxminan 15 km shimolda joylashgan; taksida 20–25 daqiqada yetib boriladi.