Aydar–Arnasoy koʻllar tizimi

Qanday paydo boʻlgan

1960-yillar boshida Sirdaryoda Chordara suv ombori va GESi qurilgan. 1969-yilgi kuchli toshqinda toʻgʻon suvni oʻtkazib ulgurmagan va 1969-yil fevralidan 1970-yil fevraligacha Sirdaryo yillik oqimining qariyb 60 foizi — 21 km³ suv Arnasoy pastqamligiga tashlangan. Ilgari faqat bahorda qisqa muddat paydo boʻlib, yozda qurib qoladigan shoʻr Tuzkon koʻli oʻrnida ulkan suv havzasi vujudga kelgan.

Shundan beri Chordara toʻlib ketgan yillari ortiqcha suv shu tomonga yoʻnaltiriladi. Natijada mintaqada Orol dengizidan keyingi eng katta koʻl paydo boʻldi. Koʻl sathining eng yuqori qayd etilgan belgisi dengiz sathidan 247 metr. Qizilqum barxanlari bilan moviy suvning yonma-yonligi bu yerga oʻzgacha manzara baxsh etadi: bir tomonda qum tepalar, bir tomonda ufqqacha choʻzilgan suv.

Koʻllar bugun

Tizimga Aydarkoʻl, Tuzkon va Sharqiy Arnasoy koʻllari kiradi, umumiy maydoni 4000 km² atrofida. Ular Jizzax va Navoiy viloyatlari chegarasidagi shoʻrxok botiqda joylashgan; Jizzax tomonda koʻllarga Forish va Arnasoy tumanlaridan chiqiladi. 2006-yilda Aydarkoʻlning oʻzi 3478 km² maydonni egallagan, uzunligi 160 km, kengligi 35 km atrofida boʻlgan. Suvining shoʻrligi litriga 2 gramm atrofida, qishda koʻl muzlamaydi.

Koʻllarga sazan, sudak, laqqa, ilonbosh va boshqa baliqlar qoʻyilgan — ular mahalliy baliqchilikning asosini tashkil etadi. Tizim 2008-yilda Ramsar konvensiyasi boʻyicha xalqaro ahamiyatga ega suv-botqoq hududi sifatida roʻyxatga olingan; Forish tumanidagi Arnasoy ornitologiya buyurtma hududida suvda suzuvchi qushlar qoʻriqlanadi.

2005-yilda Aydarkoʻlda 44,3 km³ suv boʻlgan. 1994–2001-yillarda tizimda har yili 760 tonnadan 2000 tonnagacha baliq ovlangan. Qirgʻoqlarda aholi juda siyrak — koʻl boʻyida bir necha yuz oila yashaydi. Orol dengizi qurigan sari u yerdan koʻplab suv qushlari shu koʻllarga koʻchib kelgan: bahor va kuzda qirgʻoqlarda qarqara, oʻrdak va gʻozlarning katta galalarini koʻrish mumkin.

Sayohat

Koʻllarga bahor va kuzda borgan maʼqul: bu paytda koʻchmanchi qushlar koʻp, havo esa yumshoq. Yozda qirgʻoqda chivin koʻpayadi, issiq 40 darajadan oshishi mumkin. 2021-yilda Aydar–Arnasoy qirgʻoqlarida suv va ekoturizm zonalarini tashkil etish rejalari eʼlon qilingan; qirgʻoqda oʻtovli lagerlar va baliqchilar oromgohlari bor, lekin infratuzilma hali shakllanmoqda. Bir kunlik safarni Nurota togʻlaridagi Uxum qishlogʻi bilan qoʻshish mumkin.

Bilasizmi?

XX asr oʻrtalarigacha Arnasoy pastqamligi yilning koʻp qismida qurib yotadigan shoʻrxok edi. Bugungi «choʻl dengizi» esa inson faoliyati va tabiat hodisasi tasodifan yaratgan, yoshi ellik yildan sal oshgan suv havzasidir.