Aydarkoʻl va oʻtov lagerlari

Koʻl qanday paydo boʻlgan

1969-yilgacha Arnasoy botigʻi yilning koʻp qismida quruq shoʻrxok boʻlgan. 1960-yillar boshida Sirdaryo toʻsilib, Chordara (Shardara) suv ombori qurilgan. 1969-yilgi kuchli toshqinda toʻgʻon suvni oʻtkazib ulgurmagani uchun shlyuzlar ochilgan: 1969-yil fevralidan 1970-yil fevraligacha Sirdaryoning yillik oqimining qariyb 60 foizi — 21 km³ suv Arnasoy pastqamligiga oqizilgan. Shu tariqa koʻllar tizimi paydo boʻlgan, Aydarkoʻl esa keyingi yillarda ham Chordaradan oshgan suvlar hisobiga toʻlib borgan.

2005-yilda koʻlda 44,3 km³ suv boʻlgan; 2006-yilda uning maydoni 3478 km², uzunligi 160 km, eni 34,8 km ga yetgan. Suvi shoʻrtob — litrida taxminan 2 gramm tuz bor. Koʻl qishda muzlamaydi. OSM chegaralari boʻyicha koʻl maydonining taxminan 40 foizi Navoiy viloyati, asosan Nurota tumani hududiga toʻgʻri keladi, qolgani Jizzax viloyatida.

Tabiati

Koʻlga sazan, sudak, laqqa, oqqayroq, zogʻora va ilonbosh baliq kabi turlar keltirilgan; ular baliqchilikning asosini tashkil etadi. Qizilqum hayvonot olamini Orol dengizi qoldiqlaridan uchib kelgan koʻplab suvda suzuvchi qushlar boyitadi. Aydar–Arnasoy koʻllar tizimi Ramsar konvensiyasining xalqaro ahamiyatga ega suv-botqoq yerlari roʻyxatiga kiritilgan.

Shimoliy qirgʻoqlari Sharqiy Qizilqumga tutashadi; keng qumli sohillari va toza shoʻr suvi tufayli koʻlni «qum ichidagi dengiz» deb atashadi.

Oʻtov lagerlarida

Koʻlning gʻarbiy qismiga yaqin choʻlda bir nechta sayyohlik oʻtov lagerlari ishlaydi; ular asosan Nurotadan shimoli-sharqdagi choʻl yoʻli orqali boriladi. Odatda mehmonlar oʻtovda tunab, tuyada sayr qiladi, kechqurun gulxan atrofida oʻtiradi, ertasi kuni esa koʻlga borib choʻmiladi yoki baliq tutadi.

Choʻlda yulduzli osmonni kuzatish ayniqsa taʼsirli: atrofda yirik aholi punktlari yoʻqligi sababli tunda yorugʻlik ifloslanishi deyarli yoʻq.

Qanday borish

Oʻtov lagerlariga odatda Nurota orqali, Navoiy, Samarqand yoki Buxorodan transfer bilan boriladi; jamoat transporti yoʻq. Nurotadagi Chashma majmuasi, Nur qalʼasi, Sentob qishlogʻi va Aydarkoʻlni ikki-uch kunlik bitta yoʻnalishga birlashtirish qulay. Koʻlning sharqiy qismi Jizzax viloyatining Forish tumanida joylashgan va u tomondan ham sohilga yoʻllar bor.

Bilasizmi?

Aydarkoʻl hududida doimiy aholi juda kam: baʼzi maʼlumotlarga koʻra, koʻl atrofida bor-yoʻgʻi 345 oila — 1760 ga yaqin kishi yashaydi. Bu yerga kelganlar uchun asosiy «qoʻshnilar» — choʻponlar, baliqchilar va oʻtov lageri xodimlari.