Qashqadaryoning Koson tumanida tugʻilgan, XX asr ikkinchi yarmi oʻzbek sheʼriyatining eng yirik vakillaridan biri. Oʻzbekiston Davlat madhiyasi soʻzlari muallifi, Dantening «Ilohiy komediya»sini oʻzbek tiliga oʻgirgan; Oʻzbekiston Qahramoni.
Abdulla Oripov 1941-yil 21-martda Qashqadaryo viloyatiningKoson tumanidagi, Qoʻngʻirtov etagida joylashgan Nekoʻz qishlogʻida jamoa xoʻjaligi raisi oilasida tugʻilgan. Toshkent davlat universitetining jurnalistika fakultetida oʻqigan; talabalik yillarida «Qushcha» sheʼri bilan matbuotda koʻrindi. 1963–1974-yillarda «Yosh gvardiya» va Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyotlarda ishlagan, keyinroq jurnallar va Yozuvchilar uyushmasiga rahbarlik qilgan. 2005-yildan umrining oxirigacha Oliy Majlis Senati aʼzosi boʻlgan. 1983-yilda «Oʻzbekiston xalq shoiri», 1998-yilda «Oʻzbekiston Qahramoni» unvonlarini olgan. Shoir 2016-yil 5-noyabrda uzoq davom etgan xastalikdan soʻng AQShning Xyuston shahrida vafot etgan va Toshkentdagi Chigʻatoy qabristoniga dafn qilingan.
Ijodi
Oripovning ilk toʻplami «Mitti yulduz» 1965-yilda chiqdi; ketidan «Koʻzlarim yoʻlingda», «Onajon», «Ruhim», «Yurtim shamoli», «Hayrat» kabi kitoblari nashr etildi. 1960-yillarda yozilgan «Oʻzbekiston» sheʼri va «Qasida» kabi asarlari ona yurt mavzusidagi eng mashhur sheʼrlardan biriga aylangan. «Jannatga yoʻl», «Hakim va ajal», «Ranjkom» dostonlari, Amir Temurga bagʻishlangan «Sohibqiron» (1996) dramatik dostoni katta shuhrat qozongan. U Oʻzbekiston Davlat madhiyasining soʻzlarini yozgan; madhiya 1992-yil 10-dekabrda qabul qilingan. Dantening «Ilohiy komediya»si, Pushkin, Nekrasov, Shevchenko, Lesya Ukrainka asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Uning sheʼrlariga xos falsafiy teranlik, tabiat va inson ruhiyati haqidagi nozik kuzatishlar bir necha avlod oʻquvchilarini oʻziga rom etgan.
Xotirasi
Abdulla Oripov sheʼrlari maktab darsliklari va qoʻshiqlar orqali har bir oʻzbek xonadoniga kirib borgan; madhiya har kuni maktablarda, rasmiy marosimlar va sport musobaqalarida yangraydi. Koʻplab maktab, koʻcha va madaniyat maskanlari uning nomini oladi. Qashqadaryo boʻylab sayohatda Koson tumani — shoirning vatani — Qarshi va Shahrisabz yoʻnalishiga yaqin joylashgan.
1941–1945-yillarda Oʻzbekistondan, turli hisob-kitoblarga koʻra, 1,5–2 mln kishi frontga joʻnatilgan, ularning 500 mingdan ortigʻi qaytmagan. 300 dan ortiq oʻzbekistonlik Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor boʻlgan. Respublika front orti bazasiga aylandi: gʻarbiy hududlardan oʻnlab zavod va fabrikalar, ilmiy muassasalar, teatrlar va yuz minglab evakuatsiya qilinganlar, jumladan koʻplab yetim bolalar keldi. Toshkentlik temirchi Shoahmad Shomahmudov va uning rafiqasi Bahri opa turli millatdagi bir necha yetim bolani (manbalarda 14–16 nafar) asrab olgani mashhur. Urush yillari Toshkent sanoat markaziga aylandi, ammo qishloqlar ogʻir mehnat va tanqislikni boshdan kechirdi.
Sirdaryoning chap sohilidagi suvsiz Mirzachoʻl (Och dasht) ni sugʻorishga urinishlar XIX asr oxirida boshlangan: 1895-yilda Nikolay I nomidagi kanal foydalanishga topshirildi, Buyuk knyaz Nikolay Konstantinovich bu yerda kanallar qazdirib, rus koʻchmanchilari qishloqlarini barpo etdi. Keng koʻlamli oʻzlashtirish 1950–1960-yillarda boshlandi: 1956-yilda Qozogʻiston SSRga qarashli Mirzachoʻl qismi Oʻzbekistonga berildi, Kirov nomidagi Shimoliy, Markaziy va Janubiy Mirzachoʻl kanallari qurildi. Taxminan 800 ming gektar yangi paxta maydoni yaratilib, Guliston, Yangiyer va oʻnlab sovxoz qishloqlari paydo boʻldi. 1963-yilda Sirdaryo viloyati tuzildi. Keyinchalik yerlarning shoʻrlanishi jiddiy muammoga aylandi.
1958-yilda Qizilqum choʻlining janubi-gʻarbidagi Muruntov togʻlarida geologlar ulkan oltin konini kashf etdi; kashfiyotchilar guruhi 1966-yilda Lenin mukofotiga sazovor boʻldi. Konda sanoat qazib olish 1969-yilda boshlangan, bu yerda dunyodagi eng katta ochiq oltin karyerlaridan biri — uzunligi 3,5 km, chuqurligi 600 metrga yaqin chuqurlik paydo boʻldi. Shu yili Karmana yaqinida Navoiy shahri barpo etildi, Uchquduq va Zarafshon kabi choʻl shaharchalari qurildi; ular Navoiy kon-metallurgiya kombinati atrofida oʻsdi. 1982-yilda Navoiy viloyati tashkil etildi (1988–1992-yillarda vaqtincha tugatilgan). Bugun viloyat Oʻzbekistonning asosiy sanoat hududlaridan biri.
Bir vaqtlar maydoni 68 ming km² boʻlgan, dunyodagi eng yirik koʻllardan biri hisoblangan Orol dengizi 1960-yillardan qisqara boshladi: uni toʻyintiruvchi Amudaryo va Sirdaryo suvlari paxta dalalarini sugʻorishga yoʻnaltirildi. 2007-yilga kelib dengiz dastlabki maydonining taxminan 10 foiziga tushib, bir necha koʻlga boʻlinib ketdi, oʻrnida Orolqum choʻli paydo boʻldi. Bir paytlar gavjum baliqchilik porti boʻlgan Moʻynoq hozir suvdan oʻnlab kilometr uzoqda qolgan; qumlar ustida zanglagan kemalar «qabristoni» bor. Tuz va chang boʻronlari aholining sogʻligʻiga jiddiy taʼsir koʻrsatdi. Moʻynoqqa kelgan BMT bosh kotibi Pan Gi Mun buni sayyoramizning eng ogʻir ekologik ofatlaridan biri deb atagan.
1966-yil 26-aprel tongida Toshkent markazi ostida, atigi 3–8 km chuqurlikda kuchli yer silkinishi sodir boʻldi (magnitudasi 5,2). Zilzila shahar markazidagi eski mahallalarning katta qismini vayron qildi, 200–300 ming kishi boshpanasiz qoldi; rasmiy maʼlumotlarga koʻra 15 kishi halok boʻlgan, boshqa baholarda bu raqam ancha yuqori. Shaharni tiklashda butun Sovet Ittifoqidan quruvchilar ishtirok etdi va bir necha yilda yangi turar-joy massivlari, keng koʻchalar barpo etildi — Toshkent bugungi sovet modernizmi qiyofasini shu davrda oldi. 1977-yilda Oʻrta Osiyodagi birinchi metro ochildi. Zilzila markazida 1976-yilda «Jasorat» yodgorligi oʻrnatilgan.
Qayta qurish davrida milliy til, tarix va madaniyatga eʼtibor kuchaydi. 1989-yil 21-oktabrda Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashi «Davlat tili haqida»gi qonunni qabul qilib, oʻzbek tiliga davlat tili maqomini berdi; rus tili millatlararo muloqot tili sifatida saqlab qolindi. Qonun ish yuritish, taʼlim va matbuotda oʻzbek tilining oʻrnini kengaytirdi va mustaqillik arafasidagi milliy uygʻonishning muhim belgisiga aylandi. 2019-yildan 21-oktabr Oʻzbekistonda «Oʻzbek tili bayrami kuni» sifatida nishonlanadi. Bu davrda qatagʻon qurbonlari oqlanib, Qodiriy, Choʻlpon, Fitrat asarlari qayta nashr etila boshlandi.
